Vertucci бойынша конфигурациялар, тіс топтары бойынша өзектердің саны мен пішіні, клиникалық маңызды нұсқалар
АХЖ-10: —
Тамыр өзектері жүйесі: неге «өзек» емес, «жүйе»
34 жастағы пациент 16 тісіне эндодонтиялық ем жасалғаннан кейін сегіз айдан соң қайта келеді. Бақылау рентгенограммасында екі өзек ұшына дейін пломбаланған, үшіншісі — ұшына жуық; көрініс қанағаттанарлық сияқты. Бірақ тіс шайнағанда ауырады, медиальды тамырдың ұшында сирелеу ошағы пайда болған. Қайта араласу кезінде үлкейту астында өңделмеген төртінші өзек — екінші медиальды-ұрттық өзек (MB2) табылады. Қателік пломбалау техникасында емес, анатомия туралы түсінік деңгейінде жіберілген: дәрігер үш өзекті емдеді, себебі үш өзек күтті.
Бұл — сәтсіздіктің типтік сценарийі. Аспаптар, ирриганттар және материалдар дәрігер тапқан кеңістікте ғана жұмыс істейді. Табылмаған нәрсе инфекция қоймасы болып қалады. Сондықтан эндодонтия файлдан емес, анатомиядан басталады.
Тістің жалпы құрылысын білесіз: эмаль, дентин, пульпа, цемент («Пропедевтика» курсы, p1-m4 модулі), ал тамырлардың үш өлшемді топографиясын e1-m1 модулінде модель арқылы қарадыңыз. Бұл мақала — e1-m2 тестіне арналған мәтіндік негіз: ол әр тіс тобы бойынша өзектердің санын, пішінін және конфигурациясын жүйелейді және осы анатомияны сипаттайтын тілді береді.
Жоғарғы бірінші молярлардағы MB2: 55–95% — әртүрлі зерттеулер бойынша; клиникада жиі 60–70%
Жоғарғы бірінші моляр: 3 тамыр / 4 өзек — нұсқа емес, типтік норма
Апикалды тарылу: 0,5–1,0 мм — рентгенологиялық ұштан қысқа; диаметрі 0,2–0,3 мм
36 / 46 медиальды тамырының истмусы: тамырлардың жартысынан көбі — ұштан 3–5 мм деңгейде (von Arx, 2005)
Кесер тістер мен ұры тістер: 1 тамыр / 1 өзек — төменгі кесер тістің екінші өзегі ≈ 10–41%
Жоғарғы бірінші премоляр: 2 өзек ≈ 85–95% — бірақ екі тамыр тек 55–60%-ында
Тамыр өзектері жүйесі (root canal system) — пульпамен немесе оның қалдықтарымен астарланған тамырдың бүкіл ішкі кеңістігі: негізгі (магистральды) өзектер, латералды және қосымша өзектер, апикалды тарамдалу (дельта), истмустар және өзектер арасындағы көлденең анастомоздар.
Қолайлы теңеу — су құбыры емес, өзен жүйесі: бір негізгі арна, бүйір салалары, олардың арасындағы жалғаушылар және сағадағы тармақтар. Құбырды бүкіл ұзындығы бойынша механикалық жолмен тазартуға болады, өзен желісін — жоқ. Сондықтан өзекті өңдеу механикалық-химиялық деп аталады: аспап негізгі арнамен жүреді, қалған бөлігіне ирригант жетуі керек.
Анықтамадан екі практикалық қорытынды шығады: өзектердің саны тамырлардың санына тең емес, ал өзектің конфигурациясы «бар/жоқ» деп емес, тарамдалу типімен сипатталады. Келесі бөлімдер осы екі тұжырымды ашады.
Бағдарлар: сағадан апикалды тесікке дейін
Анатомияны тұрақты санақ нүктелері арқылы ғана сипаттауға болады. Эндодонтияда олардың екі тобы бар: тәждік — өзек сағасы мен тіс қуысының түбі, іздеу осыдан басталады; апикалды — өзек аяқталатын тарылу мен тесіктер. Қалғанының бәрі осы екеуінің арасында жатады: апикалды дельта, латералды өзектер, истмустар. Мақаланың бойында бұл сөздер жұмыс термині ретінде қолданылады, сондықтан тіс топтарына көшпей тұрып оларды талдап алайық.
Саға (orifice) — тіс қуысының түбіндегі өзекке кіреберіс. Оның орны кездейсоқ емес: Krasner және Rankow (J Endod, 2004) тіс қуысы түбінің құрылысын сипаттап, оны тіс қуысы түбінің заңдары деген атпен тоғыз заңдылыққа жинақтады. Клиникада негізінен бесеуіне сүйенеді. Орталықтық заңы: тіс қуысының түбі цемент-эмаль шекарасы деңгейінде тістің ортасында орналасады. Концентрлік заңы: осы деңгейде тәждің сыртқы контуры қуыстың контурын қайталайды — тәждің пішіні түптің пішінін болжайды. Цемент-эмаль шекарасы заңы: бұл шекараның өзі — тіс қуысының орнын анықтаудағы ең тұрақты бағдар. Симметрия заңдары: сағалар түптің ортасынан медиодистальды бағытта жүргізілген сызықтан бірдей қашықтықта және осы сызыққа перпендикуляр бойында жатады; екі заң да жоғарғы молярларға қатысты жұмыс істемейді — MB2-ні жеке іздеуге тура келетіні де осыдан. Түс өзгерісі заңы және саға орналасуының заңдары: қуыс түбі әрқашан қабырғалардан қою түсті, ал саға әрқашан қабырға мен түптің түйісінде, осы түйісудің бұрыштарында және тамырлардың бірігу (даму) сызығының соңында жатады. Бұл ережелердің практикалық мәні мынада: сағаны кездейсоқ емес, болжамды жерден іздейді.
Апикалды бағдарлар қиынырақ, себебі олардың бір бөлігі суретте мүлде көрінбейді және үлкейтуді немесе КЛКТ-ны (конустық-сәулелі компьютерлік томография) қажет етеді. Негізгісі — апикалды тарылу: өзектің ең тар нүктесі, өңдеу мен пломбалау осы деңгейге дейін жүргізіледі. Апикалды тарылу рентгенологиялық ұштан 0,5–1,0 мм қысқа жерде орналасады; «Өзектерді аспаптық өңдеу» курсының e2-m1 модуліндегі жұмыс ұзындығы дәл осы ережеден шығарылады. Тарылудың диаметрі шамамен 0,2–0,3 мм; жас ұлғайған сайын ол цемент қабаттасуының салдарынан ығысып, айқындығын жоғалтады (Kuttler, 1955).
Саға Өзек сағасы (orifice) — Тіс қуысының түбіндегі, воронка тәрізді кеңейген өзекке кіреберіс. Өзек жүйесінің тікелей қарауға қолжетімді жалғыз бағдары және механикалық өңдеу басталатын нүкте. Кіреберіс жасау кезеңінің міндеті — БАРЛЫҚ сағаны табу: жіберіп алынған саға кейінгі жұмыстың сапасына қарамастан жіберіп алынған өзекті білдіреді.
Тарылу Апикалды тарылу (minor foramen) — Өзектің ең тар нүктесі, цемент-дентин шекарасымен шамамен сәйкес келеді. Рентгенологиялық ұштан 0,5–1,0 мм қысқа жерде орналасады, диаметрі шамамен 0,2–0,3 мм. Өңдеу мен пломбалаудың физиологиялық шегі; жас ұлғайған сайын апикалды бағытта ығысып, айқындығын жоғалтады (Kuttler, 1955).
Тесіктер Физиологиялық және анатомиялық апикалды тесік — Физиологиялық тесік — өзектің апикалды тарылу деңгейіндегі шығысы, яғни дәрігердің көздейтін нысанасы. Анатомиялық тесік (major foramen) — тамыр бетіндегі шынайы тесік; ол апикалдырақ жатады және жиі ұштың дәл шыңында емес, қапталында болады. «Анатомиялық тесікке дейін» жұмыс істеу өзектен шығып, периодонтқа өтуді білдіреді.
Ұш Рентгенологиялық ұш (apex) — Суреттегі тамыр көлеңкесінің ең апикалды нүктесі. Бұл — өлшеу бағдары, анатомиялық шекара емес: анатомиялық тесік әдетте онымен сәйкес келмейді, ал ұштың өз орны проекцияға тәуелді. Осыдан «апекске дейін» емес, 0,5–1,0 мм шегеріп санау ережесі шығады.
Дельта / лат. Апикалды дельта, латералды және қосымша өзектер — Апикалды дельта — апикалды үштікте бір шығыстың орнына негізгі өзектің ұсақ тарамдарынан құралған жапырақша. Латералды өзектер негізгі өзектен тамырдың орта үштігінде бұрышпен тарайды, қосымша өзектер — апикалды үштікте; екеуі де өзекті периодонтпен жалғайды. Аспаппен өтпейді, сондықтан ирриганттың жауапкершілік аймағына жатады; нысаналы суретте негізінен пломбалау материалымен толғанда ғана көрінеді.
Истмус Истмус (өткел) — Бір тамырдың екі өзегін жалғайтын, пульпа немесе оның қалдықтары бар тар саңылау. Төменгі молярлардың медиальды тамырында ұштан 3–5 мм деңгейдегі истмус тамырлардың жартысынан көбінде табылады (von Arx, Int Endod J, 2005); истмустың I–V типтері — қарапайым жалғаушыдан бүкіл кесінді бойындағы толық қосылуға дейін — Hsu және Kim жіктемесінде сипатталған (1997). Домалақ аспаппен өтпейді.
Өзек конфигурациялары: Vertucci және Weine
Өзектердің саны — сипаттаудың жартысы ғана. Екі өзегі бар бір тамыр бір тесікпен де, екі тесікпен де ашылуы мүмкін, ал екі өзек тамырдың ортасында қосылып, сосын тағы да ажырасуы мүмкін; клиникалық тұрғыдан бұлар — әртүрлі міндеттер. Сондықтан тамырдың құрылысын санмен емес, тарамдалу типімен сипаттайды. Vertucci (1984; шолуы — 2005) мөлдірлендірілген жұлынған тістерде конфигурацияның сегіз типін бөліп көрсетті; әрқайсысын «саға саны — тесік саны» формуласымен жазу қолайлы: 1-1, 2-1, 1-2, 2-2 және т.б. Ең жиі шатастыратын басты ескертпе: тип тісті түгел емес, БІР тамырды сипаттайды.
Vertucci-мен қатар Weine-нің қысқарақ жіктемесі қолданылады. Оның алғашқы нұсқасы (1969) 16 тісінің медиальды-ұрттық тамырының үш конфигурациясын сипаттаған; төртінші тип «Endodontic Therapy» оқулығының кейінгі басылымдарында қосылды. Weine-нің төрт типі екі өзегі бар тамырды жылдам сипаттауға қолайлы, бірақ Vertucci-дің аралық нұсқаларын қамтымайды — төмендегі сәйкестік кестесіндегі «баламасы жоқ» деген белгілер осыдан.
Типтің практикалық мәні сағаларды іздеу кезеңінде емес, апикалды үштікте: ол қанша тесікті герметизациялау керегін және өзектерді бір-бірінен тәуелсіз өңдеу қажет пе, соны айқындайды. Типті бір нысаналы сурет бойынша анықтау мүмкін емес — ол өзектерді өту барысында немесе КЛКТ бойынша ашылады.
I (1-1) I тип — бүкіл бойында бір өзек — Жалғыз өзек сағадан бір апикалды тесікке дейін жүреді. Ең қарапайым және ең болжамды конфигурация. Типтік мысалдар — жоғарғы кесер тістер мен ұры тістер, жоғарғы бірінші молярдың таңдайлы тамыры.
II (2-1) II тип — екі өзек біреуіне қосылады — Екі бөлек өзек тіс қуысынан шығып, тамырдың ішінде қосылады және бір тесікпен ашылады. Тәждік бөлікте IV типпен дәл бірдей көрінеді — екі саға, сондықтан екінші сағаны жіберіп алу қаупі де сондай. Классикалық мысал — MB2 MB1-мен қосылатын жоғарғы бірінші молярдың медиальды-ұрттық тамыры.
III (1-1-1) III тип — өзек бөлініп, қайта қосылады — Бір өзек қуыстан шығып, тамырдың ішінде екіге бөлінеді және тесіктің алдында қайтадан біреуіне қосылады. Саға біреу, тесік біреу, ал орта үштікте екі қуыс — мұндай тарамдалу суреттен оқылмайды. Төменгі кесер тістер мен премолярларда сипатталады.
IV (2-2) IV тип — екі бөлек өзек — Екі өзек сағаларынан екі бөлек тесікке дейін бөлек жүреді. Әрқайсысы тәуелсіз өңдеуді және пломбалауды талап етеді. Мысалдар — төменгі бірінші молярдың медиальды тамыры, екі өзегі бар бір тамырлы жоғарғы бірінші премоляр.
V (1-2) V тип — өзек апикалды үштікте бөлінеді — Бір өзек қуыстан шығып, апикалды үштікте екіге бөлінеді, әрқайсысының өз тесігі бар. Өңдеу тұрғысынан ең қауіпті конфигурация: саға біреу, сондықтан екінші өзекті байқамай қалу оңай, ал ол көріну мүмкіндігі ең нашар жерде ашылады. Төменгі премолярларға ең тән.
VI (2-1-2) VI тип — екі өзек қосылып, қайта ажырасады — Екі өзек қуыстан шығып, тамырдың орта үштігінде бірігеді және қайтадан екі тесікке қарай ажырасады. Сирек кездеседі; клиникалық тұрғыдан бір сағадан кіргізілген аспаптың «бөтен» тесіктен шығуымен байқалады.
VII (1-2-1-2) VII тип — қосарланған бөліну — Бір өзек бөлініп, қайта қосылады және апикалды үштікте екі тесікке қарай түпкілікті бөлінеді. Сирек конфигурациялардың ішінде механикалық өңдеуге ең қиыны. Негізінен төменгі кесер тістер мен премолярларда сипатталады.
VIII (3-3) VIII тип — үш бөлек өзек — Бір тамырда үш бөлек өзек сағаларынан үш тесікке дейін жүреді. Негізгі мысал — төменгі молярлардың медиальды тамыры (MB, орта медиальды және ML); жиілігі бойынша екінші — жоғарғы молярлардың медиальды-ұрттық тамыры.

| Vertucci типі (1984) | Құрылысы | Weine (1969, кейінгі басылымдарда толықтырылған) |
|---|---|---|
| I (1-1) | Сағадан бір тесікке дейін бір өзек | I тип |
| II (2-1) | Екі өзек ұштың алдында қосылады, тесік біреу | II тип |
| III (1-1-1) | Өзек тамырдың ішінде бөлініп, қайта біреуіне қосылады | Баламасы жоқ |
| IV (2-2) | Екі бөлек өзек, екі тесік | III тип (2-2) |
| V (1-2) | Бір өзек апикалды үштікте бөлінеді, екі тесік | IV тип (1-2) |
| VI (2-1-2) | Екі өзек орта үштікте қосылып, қайта ажырасады | Баламасы жоқ |
| VII (1-2-1-2) | Өзек бөлініп, қосылып, қайта бөлінеді | Баламасы жоқ |
| VIII (3-3) | Үш бөлек өзек, үш тесік | Баламасы жоқ |
Кесер тістер мен ұры тістер: саны, пішіні, конфигурациясы
Алдыңғы топ тамыр саны жағынан ең қарапайым (тамыр әрқашан біреу), сонымен бірге өзектің көлденең қима пішініне байланысты өкінішті сәтсіздіктердің көзі.
Жоғарғы кесер тістер мен ұры тістер: өзек кең, көлденең қимасы домалақ немесе сопақ, конфигурациясы дерлік әрқашан I тип. Жоғарғы жақ клыгы — қатардағы ең ұзын тіс (орта есеппен шамамен 26–27 мм — орташа ұзындықтар Wheeler's Dental Anatomy, Physiology and Occlusion / Nelson бойынша), бұл аспаптың ұзындығын таңдағанда маңызды.
Төменгі кесер тістер: тамыр медиодистальды бағытта қысылған, өзектің көлденең қимасы таспа тәрізді (ribbon-shaped). Мұндай жіңішке саңылау вестибулярлық және тілдік бөлікке жеңіл бөлінеді — сондықтан екінші өзектің үлесі жоғары. Төменгі кесер тістерде екінші өзек әртүрлі таңдамалар бойынша шамамен 10–41% жағдайда табылады (Vertucci, 1984 — II, III және V типтері түрінде шамамен 30%; диапазонның жоғарғы шегі — Benjamin, Dowson, 1974), ал екі бөлек апикалды тесік 5%-дан аз жағдайда кездеседі. Яғни екінші өзек әдетте бар, бірақ біріншісімен бірге ашылады.
| Тіс (FDI) | Тамыр саны | Өзек — типтік | Көлденең қимасы | Нұсқалары және жиілігі |
|---|---|---|---|---|
| 11 / 21 — орталық кесер тіс | 1 | 1 | Домалақ, кең | I тип іс жүзінде 100%; екі өзек — казуистика |
| 12 / 22 — бүйір кесер тіс | 1 | 1 | Сопақ | I тип іс жүзінде 100%; барлық тістердің ішінде dens invaginatus жиірек осы тісте кездеседі (даму ақауы: эмаль мен дентиннің тіс ішіне кіріп кетуі; толығырақ — «Нұсқалар» бөлімі) |
| 13 / 23 — ұры тіс | 1 | 1 | Сопақ, вестибуло-оральды созылған | I тип іс жүзінде 100%; екі өзек — жеке бақылаулар |
| 31 / 41 — орталық кесер тіс | 1 | 1 (сирек 2) | Таспа тәрізді | Екінші өзек ≈ 10–41% (таңдамаға қарай); екі бөлек тесік < 5% |
| 32 / 42 — бүйір кесер тіс | 1 | 1 (сирек 2) | Таспа тәрізді | Жиілігі орталық кесер тіске жақын; қосымша өзек тілдік жақта |
| 33 / 43 — ұры тіс | 1 | 1 | Сопақ, жиі жалпақталған | Екі өзек шамамен 10–20%; екі тамыр — сирек |
Премолярлар: анатомиялық ауқымы ең кең топ
Премолярлар өз көлеміне қарағанда анатомиялық ауқымы ең үлкен топ. Жоғарғы бірінші премоляр — молярлар аймағынан тыс тұрып, екі тамыры нұсқа емес, қалыпты жағдай болып саналатын жалғыз тіс; кейде тамыры үш болады. Төменгі премолярлар формальды түрде бір тамырлы, бірақ өзектің апикалды үштікте бөліну жиілігі (V тип) бойынша алдыңғы орында, ал тәжірибесі аз дәрігерлерде жіберіп алынған өзектер мен тесілулер осы тістерде жиі кездеседі.
Тамыр саны мен өзек санының арасындағы айырмашылық жоғарғы бірінші премолярда басқа кез келген тістен айқынырақ көрінеді. Жоғарғы бірінші премолярлардың шамамен 55–60%-ында екі тамыр болады — ұрттық және таңдайлы; қалғандарында тамыр біреу, кейде үш. Ал екі өзек әлдеқайда көп тісте кездеседі — шамамен 85–95%: бір тамырлы жоғарғы бірінші премоляр осы жалғыз тамырының ішінде жиі екі өзек алып жүреді (Vertucci бойынша II, IV немесе V тип конфигурациясы). Сондықтан суреттегі «бір тамыр» «бір өзек» дегенді білдірмейді (Vertucci, 1984; Vertucci, 2005; Cohen's Pathways of the Pulp, 12-ші басылым). Үш тамырлы нұсқалардың үлесі аз, бірақ клиникалық маңызы жоғары: суретті екі проекцияда бағаламаса, үшінші (таңдайлы) тамырды жіберіп алу оңай.
Дереккөздер мен оқу материалдарында кездесетін цифрлар жөнінде нақтылау. Жоғарғы бірінші премоляр үшін берілетін шамамен 60–70% көрсеткіші екі өзекті тістердің үлесін емес, ЕКІ ТАМЫРЛЫ тістердің үлесін сипаттайды (әдебиет бойынша ол 55–60%-ға жуық). Тамыр саны мен өзек саны дәл осы тісте жиі шатастырылады, сондықтан премолярлар бойынша қандай да бір цифрды көрген кезде ол тамырға қатысты ма, өзекке қатысты ма — алдымен осыны анықтап алыңыз.
Төменгі бірінші премолярдың жеке ерекшелігі — тамырдың тілдік немесе медиальды бетіндегі радикулярлық жүлге. Ол өзектің ішкі бөлінуіне сәйкес келеді және бағдар болып қызмет етеді: жүлге бар болса — екінші өзекті күтіңіз.
| Тіс (FDI) | Тамыр саны | Өзек — типтік | Нұсқалары және жиілігі |
|---|---|---|---|
| 14 / 24 — бірінші премоляр | 2 — ≈ 55–60%, сирек 1, өте сирек 3 | 2 | Екі өзек ≈ 85–95% — оның ішінде бір тамырда да жиі; бір өзек ≈ 5–10%; үш тамыр және үш өзек ≈ 1–6%. 55–60% — екі өзекті емес, екі тамырлы тістердің үлесі |
| 15 / 25 — екінші премоляр | 1 (көп жағдайда) | 1–2 | Тістердің шамамен жартысында бір өзек, қалғанында екі өзек; деректердің ауқымы үлкен (Vertucci, 1984: I тип бақылаулардың жартысына жуығында). Үш өзек — сирек |
| 34 / 44 — бірінші премоляр | 1 | 1 (сирек 2 және одан көп) | Бір өзек ≈ 70–75%; апикалды үштікте бөліну (V тип) және басқа нұсқалар ≈ 25–30%. Бағдар — радикулярлық жүлге |
| 35 / 45 — екінші премоляр | 1 | 1 | Басым көпшілігінде бір өзек (әртүрлі таңдамаларда шамамен 85–97%); екі өзек бірінші премолярға қарағанда әлдеқайда сирек |
Молярлар: өзек саны ең көп және жіберіп алу қаупі ең жоғары топ
Молярларда өзек саны ең көп және жіберіп алынған өзектер де ең жиі осы топта кездеседі. Терминология мұнда тығыз, сондықтан оны бірден белгілеп алайық: өзектер тамыры мен қапталы бойынша аталады — жоғарғы молярларда медиальды-ұрттық (MB), дистальды-ұрттық (DB) және таңдайлы (P); төменгі молярларда медиальды-ұрттық (MB), медиальды-тілдік (ML) және дистальды (D). Жоғарғы моляр медиальды-ұрттық тамырының бірінші және екінші өзегін MB1 және MB2 деп белгілейді.
Жоғарғы бірінші моляр — тамыр саны мен өзек санының сәйкес келмеуінің эталондық мысалы: үш тамыр және, әдетте, төрт өзек. Екінші медиальды-ұрттық өзек (MB2) әртүрлі зерттеулер бойынша 55–95% жағдайда табылады, клиникада жиі 60–70%; ол MB1-ден медиальды-таңдайлы бағытта тарайды және жиі салбыраған дентинмен жабылып қалады. Ең иілген және қол жетуі ең қиын тамыр — медиальды-ұрттық, оның ішінде MB2 MB1-ден күштірек иілген. Керісінше, 16 / 26 таңдайлы тамыры ұрттық тамырлардан ұзын, әдетте тік және кең, сондықтан нысаналы рентгенограммада қалғандарынан жақсы байқалады және дерлік әрқашан бір өзек алып жүреді. Жоғарғы екінші молярда тамырлар жиірек жақындасқан немесе біріккен, ал MB2 сирегірек табылады — шамамен 20–40% жағдайда.
Төменгі бірінші моляр: екі тамыр және көбіне үш өзек — медиальды тамырда екі (MB және ML), дистальды тамырда бір. 36 / 46 дистальды тамыры тістердің шамамен үштен бірінде екі өзек алып жүреді, сондықтан бұл тісте төрт өзек сирек емес. Медиальды өзектердің арасында дерлік әрқашан истмус болады, ал оның жүлгесінде орта медиальды өзек ашылуы мүмкін; әдебиетте таралымның бірыңғай көрсеткіші жоқ: операциялық микроскоппен жүргізілген клиникалық жұмыстар шамамен 20% береді (Karapinar-Kazandag, Basrani, Friedman, J Endod, 2010), микро-КТ деректері мен жас пациенттерден құралған таңдамалар айтарлықтай жоғары, ал ескі рентгенологиялық жұмыстар бірер пайыз көрсеткен. Жеке нұсқа — radix entomolaris, қосымша дистальды-тілдік тамыр: еуропалық таңдамаларда 3–5%, шығысазиялық таңдамаларда 30–40%-ға дейін; оған клиникалық көзқарас алгоритмі Calberson, De Moor, Deroose жұмысында жүйеленген (2007), ал клиникаға бағдарланған сипаттама одан бұрын жарияланған — De Moor, Deroose, Calberson (Int Endod J, 2004). Төменгі екінші молярда тамырлар жиірек жақындасқан немесе біріккен, оның шектік көрінісі — C-тәрізді конфигурация: еуропалық таңдамаларда 3–8%, Шығыс Азия популяцияларында 30–45%, ал популяциялар бойынша бөлінбеген жиынтық деректерде 8–44% келтіріледі (Fan және авторлар, 2004; C1–C5 санаттары). Атаудағы латын әрпі C — көлденең кесіндідегі өзектің пішіні, әліпбилік белгілеу емес. Үшінші молярлар оқшау тұрады: тамырлардың саны, олардың бірігу дәрежесі, өзектердің саны мен жүрісі болжауға көнбейді, олар үшін типтік норма жоқ, ал болжауға көнбейтін анатомия — КЛКТ-ға негізделген көрсетімнің типтік мысалы.
| Тіс (FDI) | Тамыр саны | Өзек — типтік | Нұсқалары және жиілігі |
|---|---|---|---|
| 16 / 26 — бірінші моляр | 3: MB, DB, таңдайлы | 4 (сирек 3) | MB2 — әртүрлі зерттеулер бойынша 55–95%, клиникада жиі 60–70%; таңдайлы тамыр дерлік әрқашан бір өзекті; DB-де екі өзек және тамырлардың бірігуі — сирек |
| 17 / 27 — екінші моляр | 3, жиі жақындасқан немесе біріккен | 3 (сирек 4) | MB2 шамамен 20–40%; тамырлардың бірігуі және біріккен бір өзекті нұсқалар 16 / 26-дан жиірек |
| 18 / 28 — үшінші моляр | Тұрақсыз: 1–3, жиі біріккен | Тұрақсыз: 1–4 | Типтік норма жоқ, өзектердің саны мен жүрісі болжауға көнбейді; болжауға көнбейтін анатомия — КЛКТ-ға негізделген көрсетімнің типтік мысалы |
| 36 / 46 — бірінші моляр | 2: медиальды, дистальды; кейде 3 — radix entomolaris | 3 (сирек 4) | Медиальды тамырда екі өзек (MB, ML) дерлік әрқашан, олардың арасындағы истмус — тамырлардың жартысынан көбінде; дистальды тамыр тістердің шамамен үштен бірінде екі өзекті; орта медиальды өзек — микроскоппен жұмыс істегенде шамамен 20%; radix entomolaris 3–5% (Еуропа) — 30–40% (Шығыс Азия) |
| 37 / 47 — екінші моляр | 2, жиі біріккен | 3 (сирек 2) | C-тәрізді конфигурация: еуропалық таңдамаларда 3–8%, Шығыс Азия популяцияларында 30–45%; популяциялар бойынша бөлінбеген жиынтық деректерде 8–44% (Fan және авторлар, 2004; C1–C5 санаттары) |
| 38 / 48 — үшінші моляр | Тұрақсыз: 1–3, жиі конус тәрізді бір тамырға біріккен | Тұрақсыз: 1–4 | Типтік норма жоқ; тамырлардың бірігуі және C-тәрізді конфигурациялар жиі; КЛКТ-ға негіздеме 18 / 28 үшін айтылғанмен бірдей |
Ең жиі жіберіп алынатын нұсқалар
MB2 Жоғарғы молярлардың екінші медиальды-ұрттық өзегі — Медиальды-ұрттық тамырдың екінші өзегі. Жиі MB1-ден өткір бұрышпен тарайды және ұшта онымен қосылады (II тип конфигурациясы), сондықтан оның суретте көрінбеуі ештеңені дәлелдемейді. Жоғарғы молярларды емдеудегі сәтсіздіктің басты себептерінің бірі.
MMC Төменгі молярлардың орта медиальды өзегі — Медиальды тамырдың MB және ML сағалары арасындағы жүлгеде орналасқан қосымша өзек; жиі ашылған истмус болып шығады. Таралымының бірыңғай көрсеткіші жоқ: операциялық микроскоп қолданылған клиникалық жұмыстар шамамен 20% береді (Karapinar-Kazandag, Basrani, Friedman, J Endod, 2010), жас пациенттердегі зерттеулер мен микро-КТ жұмыстары одан жоғары, ескі рентгенологиялық жұмыстар бірер пайыз көрсеткен. Табылу ықтималдығы жас пациенттерде жоғары.
RE / RP Radix entomolaris және radix paramolaris — Төменгі молярдың қосымша тамыры: entomolaris — дистальды-тілдік, paramolaris — медиальды-ұрттық. Тамыр әдетте жіңішке және тілдік жаққа иілген. Мұндай тамырға клиникалық көзқарас алгоритмі Calberson, De Moor және Deroose жұмысында жүйеленген (J Endod, 2007); клиникаға бағдарланған сипаттама одан бұрын да жарияланған — De Moor, Deroose, Calberson (Int Endod J, 2004). Жиілігі: еуропалық таңдамаларда 3–5%, Шығыс Азия популяцияларында 30–40%-ға дейін.
C-shaped C-тәрізді конфигурация — Тамырлардың бірігуінің нәтижесі (жиі төменгі екінші молярдың медиальды және дистальды тамырлары): бөлек сағалардың орнына C әрпі пішініндегі үзіліссіз немесе үзік доға. Жіктемелері: Melton және авторлар (J Endod, 1991) — кесіндідегі пішіні бойынша I–III типтер; Fan және авторлар (J Endod, 2004) — нақтыланған C1–C5 санаттары. Бұл анатомияның қиындығы табуда емес, домалақ аспаппен доғаның бүкіл бойын механикалық өңдеудің мүмкін болмауында.
Истмус Истмус (өткел) — Бір тамырдың екі өзегін жалғайтын, пульпа немесе оның қалдықтары бар тар, жіңішке саңылау. Төменгі бірінші моляр медиальды тамырында ұштан 3–5 мм деңгейдегі истмус тамырлардың жартысынан көбінде табылады (von Arx, Int Endod J, 2005); истмус типтерінің өзі Hsu және Kim жіктемесінде сипатталған (1997). Аспаппен өтпейді — тек ирригант және оны белсендіру арқылы тазаланады.
Dens invaginatus Dens invaginatus (инвагинацияланған тіс) — Даму ақауы: тіс жарып шықпай тұрып эмаль мен дентиннің тіс ішіне кіріп кетуі, нәтижесінде сыртқы ортамен жалғасатын қосымша қуыс түзіледі. Жоғарғы бүйір кесер тіске ең тән. Мұндай тістегі өзек жүйесі типтік нұсқадан түбегейлі өзгеше, сондықтан бұл — жоспарлау кезеңінде КЛКТ-ға негізделген көрсетімнің ең айқын мысалдарының бірі.
| Нұсқа | Қайдан іздеу керек | Немен растайды | Әдебиет бойынша жиілігі |
|---|---|---|---|
| MB2 (16 / 26) | MB1-ден медиальды-таңдайлы жақта, MB1 — таңдайлы саға сызығында | Үлкейту, салбыраған дентин астын зондтау, КЛКТ | Әдіске қарай 55–95%; клиникада жиі 60–70% |
| Орта медиальды өзек (36 / 46) | MB және ML сағалары арасындағы истмус-жүлге | Операциялық микроскоп, КЛКТ, микро-КТ (зертхана) | Деректер әртүрлі: бірер пайыздан ≈ 20% және одан жоғарыға дейін; жастарда жиірек |
| Radix entomolaris | Дистальды-тілдік қосымша тамыр; сағасы дистальды-тілдік жақта | Бұрышы ауыстырылған сурет, КЛКТ | 3–5% (еуропалық таңдамалар), 30–40%-ға дейін (Шығыс Азия) |
| C-тәрізді конфигурация (37 / 47) | Қуыс түбі: бөлек сағалардың орнына үзіліссіз доға | КЛКТ, қуыс түбін үлкейту астында қарау | 3–8% (еуропалық таңдамалар), 30–45% (Шығыс Азия); жиынтық 8–44% |
| Медиальды тамыр истмусы | MB және ML арасында, ұштан 3–5 мм деңгейде | Үлкейту; микро-КТ; хирургияда — тамыр кесіндісі | Апикалды үштікте тамырлардың жартысынан көбінде (von Arx, 2005; истмус типтері — Hsu, Kim, 1997) |
| Төменгі кесер тістің екінші өзегі | Негізгі өзектен тілдік жақта, таспа тәрізді қима ішінде | Бұрышы ауыстырылған сурет, КЛКТ, үлкейту | Таңдамалар бойынша ≈ 10–41%; екі тесік < 5% |
Өзектердің иілісі және жүйенің жасқа байланысты өзгерістері
Мүлдем тік өзек дерлік кездеспейді. Медиодистальды жазықтықтағы иіліс суретте көрінеді, ал вестибуло-оральды жазықтықтағы иіліс мүлде көрінбейді — сондықтан ол жүйелі түрде бағаланбай қалады.
Сипаттаудың стандартты жолы — Schneider бұрышы (Schneider S.W., 1971): өзектің тәждік бөлігі бойымен бір түзу, өзек ауыта бастайтын нүктеден апикалды тесікке қарай екінші түзу жүргізіледі; осы екеуінің арасындағы бұрыш иіліс дәрежесін көрсетеді. Әдіс қолайлы, бірақ бұрылыстың қаншалықты күрт болатынын көрсетпейді, сондықтан оны иіліс радиусымен толықтырады (Pruett және авторлар, 1997): бірдей бұрышта кіші радиус қысқа аралықтағы күрт иілісті және аспапқа түсетін үлкен жүктемені білдіреді. Төменде берілген дәрежелер жөнінде нақтылау: әдебиетте санаттардың шекаралары шамамен көрсетіледі, сондықтан 5–10° және 20–25° аралықтары тізімде аталмаған — олар санаттардың шекарасына түседі, ал ол жерде қатаң шек жоқ.
Топтар бойынша практикалық бағдар: иіліс жоғарғы бірінші моляр медиальды-ұрттық тамырында және төменгі молярлардың медиальды өзектерінде ең айқын; жоғарғы моляр таңдайлы тамыры, керісінше, әдетте тік және кең; төменгі молярдың дистальды тамыры орташа иілген. Иілісті бір сурет бойынша толық сипаттау мүмкін емес — екі проекция немесе КЛКТ қажет.
≤ 5° Тік өзек — Schneider бұрышы 5°-тан аспайды. Техникалық тұрғыдан ең болжамды анатомия. Типтік мысал — жоғарғы бірінші молярдың таңдайлы тамыры.
10–20° Орташа иіліс — Бұрыш шамамен 10–20° аралығында. Аспапты таңдағанда есепке алуды талап етеді, бірақ басқаруға болады. Мысал — төменгі бірінші молярдың дистальды тамыры.
≥ 25° Айқын иіліс — Бұрыш 25° және одан жоғары. Өзекті қалыптастыру кезіндегі қателіктердің қаупі ең үлкен. Мысалдар — жоғарғы бірінші молярдың медиальды-ұрттық тамыры, төменгі молярлардың медиальды өзектері, radix entomolaris.
S S-тәрізді (штык тәрізді) өзек — Қосарланған иіліс: орта бөлікте бір жаққа, апикалды бөлікте қарама-қарсы жаққа. Schneider бұрышының біреуімен сипатталмайды, екі өлшем қажет. Жиірек премолярларда және жоғарғы молярлардың медиальды-ұрттық тамырында сипатталады.
Өзек жүйесі тұрақты емес — ол өмір бойы тарыла береді. Одонтобластар екіншілік дентинді үздіксіз түзеді, сондықтан тіс қуысы кішірейеді, сағалар ығысып, көзге аз түсетін болады, ал өзектер, ең алдымен тәждік бөлігінде, тарылады. Кариес, тіс тозуы және жарақат кезінде жергілікті түрде үшіншілік (репаративті) дентин түзіледі, ал жарақаттан кейін кальцификациялық метаморфоз — өзек қуысының айтарлықтай бойында тез облитерациясы болуы мүмкін.
Дентиклдер (пульпа тастары) — тіс қуысындағы оқшауланған кальцификаттар; олардың анықталу жиілігі әдіске қатты тәуелді: рентгенограммаларда пациенттердің бір бөлігінде табылады (жарияланған көрсеткіштер бірнеше есе ерекшеленеді), ал гистологиялық зерттеуде әлдеқайда жиі. Клиникалық тұрғыдан саны емес, салдары маңызды: саға тұсындағы дентикл өзекке кіреберісті толық жабуы мүмкін.
Ұш аймағында цемент қабаттасуы жалғасады, соның салдарынан апикалды тесік анатомиялық ұштан алыстайды, ал апикалды тарылу айқындығын жоғалтады (мұны Kuttler 1955 жылы сипаттаған). Нәтижесі: бірдей рентгенологиялық көрініс кезінде егде пациентте апикалды үштіктің бағдарлары жас пациенттегіден сенімсіз.
Ем алдында және ем кезінде анатомияны бағалау әдістері
Жоғарыда аталған нұсқалардың бәрі, дәрігер олардың әрқайсысы қандай әдіспен анықталатынын түсінбесе, білім ретінде пайдасыз. Төменде әр әдістің дәл өзек жүйесінің анатомиясын бағалауға беретін мүмкіндігі көрсетілген. Орындау әдістемелері — басқа модульдердің тақырыбы: жұмыс ұзындығын өлшеу «Өзектерді аспаптық өңдеу» курсының e2-m1 модулінде, патологияның рентгенологиялық интерпретациясы радиология курсында қаралады.
| Әдіс | Белгі | Ескерту |
|---|---|---|
| Нысаналы рентгенограмма (бір проекция) | Тамырлардың саны, шамамен ұзындығы, медиодистальды жазықтықтағы иіліс, облитерация белгілері | Бірінің артында бірі жатқан өзектер (тілдік өзектің артындағы ұрттық) қабаттасып, бір өзек болып көрінеді — әдіс өзектердің санын жүйелі түрде кем көрсетеді |
| Бұрышы 20–30°-қа ауыстырылған рентгенограмма | Қабаттасқан өзектерді ажырату, кесер тістің екінші өзегі, төменгі молярдың қосымша тамыры | SLOB ережесі (Same Lingual, Opposite Buccal): сәуле көзі ығысқанда тілдік нысанның бейнесі сол бағытта, ұрттық нысанның бейнесі қарама-қарсы бағытта ығысады |
| КЛКТ (конустық-сәулелі компьютерлік томография) | Тамырлар мен өзектердің санын, конфигурация типін, екі жазықтықтағы иілісті, C-тәрізді пішінді, қосымша тамырларды үш өлшемде бағалау | Күрделі анатомияға күдік болғанда негізделген көрсеткіштер бойынша тағайындалады, рутинді түрде емес (эндодонтияда КЛКТ қолдану жөніндегі AAE және AAOMR бірлескен ұстанымы) |
| Үлкейту: бинокулярлы лупалар ×2,5–×6, операциялық микроскоп ×25-ке дейін | Салбыраған дентинмен жабылған сағалар, истмустар, қуыс түбінің түс өзгерісі, жарықшақтар | MB2 табылу жиілігінің үлкейтумен және үлкейтусіз зерттеулер арасындағы айырмашылығы — тікелей осы әдістің салдары |
| Апекслокатор | Табылған өзектің өтімділігін және апикалды тарылу деңгейін растау | Анатомия үшін растаушы құрал ретінде маңызды: аспаптың реакциясы шынайы өзекті дентиндегі ойыстан ажыратады |
| Микро-КТ (микрофокусты КТ) | Өзек жүйесінің эталондық көрінісі, оның ішінде истмустар мен ең ұсақ тарамдар | Тек жұлынған тістерде қолданылатын зертханалық әдіс. Нұсқалардың зертханалық жиілігі клиникалықтан жүйелі түрде жоғары болатынын дәл осы әдіс түсіндіреді |
Түйіндеме және өзін-өзі тексеру
Мақаладан алып кететін бес тұжырым. Бірінші: емделетін нәрсе — «өзек» емес, тамыр өзектері жүйесі: негізгі өзектер, латералды және қосымша өзектер, дельта, истмустар. Екінші: өзектердің саны тамырлардың санына тең емес; үш тамыры мен төрт өзегі бар жоғарғы бірінші моляр — соның ең айқын мысалы. Үшінші: Vertucci типі тісті түгел емес, жеке тамырды сипаттайды. Төртінші: кестедегі жиіліктер — ауқымы бар бағдарлар, ал ауқымның кеңдігі зерттеу әдісімен, популяциямен және таңдаманың жасымен анықталады. Бесінші: клиникалық маңызды нұсқалардың орны болжамды — MB2 MB1-ден медиальды-таңдайлы жақта, орта медиальды өзек медиальды сағалар арасындағы жүлгеде, кесер тістің екінші өзегі негізгі өзектен тілдік жақта.
1-жауап. Үш тамыр (MB, DB, таңдайлы) және әдетте төрт өзек, себебі медиальды-ұрттық тамырда әдетте екі өзек болады. Жіберіп алынатыны — дәл MB2; әдебиет бойынша жиілігі әдіске қарай 55–95%, клиникалық жұмыстарда жиі 60–70%.
2-жауап. II типте екі өзек ұштың алдында қосылып, бір тесікпен ашылады, IV типте бөлек жүріп, екі тесікпен ашылады. Тәждік бөлікте екі тип бірдей көрінеді — екі саға, сондықтан сағаларды іздеу кезеңінде айырмашылық жоқ және екінші сағаны жіберіп алу екі жағдайда да бірдей қауіпті. Айырмашылық тек апикалды үштікте байқалады.
3-жауап. Жасқа байланысты екіншілік дентиннің қабаттасуы және өзектің тарылуы (облитерациясы); бейненің болмауы өзектің жоқтығын білдірмейді. Оған қоса төменгі кесер тісте тік проекцияда негізгі өзекке қабаттасатын екінші, тілдік өзектің болу ықтималдығын есте ұстау керек. Екі жағдайда да көріністі кіреберісті бағдарсыз кеңейту емес, үлкейту және КЛКТ нақтылайды.
Негізгі терминдер
Бағдарлар: Өзек сағасы, Апикалды тарылу, Апикалды тесік, Цемент-дентин шекарасы, Апикалды дельта
Конфигурациялар: Vertucci I–VIII, Weine I–IV, 2-1 тип, 1-2 тип, C-тәрізді
Нұсқалар: MB2, Орта медиальды өзек, Radix entomolaris, Истмус, Латералды өзектер, Dens invaginatus
Анатомияны бағалау: Бұрышы ауыстырылған сурет, SLOB ережесі, КЛКТ, Операциялық микроскоп, Микро-КТ