ISO стандарттау, қол және никель-титан файлдары, ирригация, жұмыс ұзындығын өлшеу
АХЖ-10: K04.0
ISO 3630 стандарттауы
Барлық эндодонтиялық аспаптар ISO 3630 стандарты бойынша шығарылады, бұл әртүрлі өндірушілердің аспаптарының үйлесімділігін қамтамасыз етеді. Стандарт диаметрді, конустылықты, ұзындықты және таңбалауды реттейді.
Файлдың диаметрі (D0 — ұшындағы диаметр) 0.06 мм (#06 өлшем) мен 0.80 мм (#80 өлшем) аралығында болады. Стандартты конустылық .02 (2% taper): аспап диаметрі ұзындықтың әрбір миллиметріне 0.02 мм ұлғаяды. Никель-титан жүйелері .04, .06, .08 конустылықты жиі қолданады.

Диаметр (D0): 0.06 – 0.80 мм — #06 – #80 ISO өлшемдері
Болат файлдар конустылығы: .02 (стандарт) — 2% — диаметр 0.02 мм/мм өседі
NiTi конустылығы: .04 / .06 / .08 — никель-титан жүйелері
Жұмыс ұзындығы: 21 / 25 / 31 мм — ISO бойынша үш стандарт
| Сақина түсі | ISO өлшемі | D0 (мм) |
|---|---|---|
| Қызғылт | #06 | 0.06 |
| Сұр | #08 | 0.08 |
| Күлгін | #10 | 0.10 |
| Ақ | #15 | 0.15 |
| Сары | #20 | 0.20 |
| Қызыл | #25 | 0.25 |
| Көк | #30 | 0.30 |
| Жасыл | #35 | 0.35 |
| Қара | #40 | 0.40 |
| Ақ | #45 | 0.45 |
| Сары | #50 | 0.50 |
| Қызыл | #55 | 0.55 |
| Көк | #60 | 0.60 |
| Жасыл | #70 | 0.70 |
| Қара | #80 | 0.80 |
Қол файлдары: түрлері, қимасы, қолдану
K-file К-файл (K-file) — Төртбұрышты немесе үшбұрышты қима. Орамдар арасындағы бұрыш ≈ 29°. «Айналу + қысым» әдісімен жұмыс: апикальді бағытта қысыммен кіргізу + ¼ айналым + тарту. Тар, өтпейтін арналарды өтуге ыңғайлы.
H-file Хедстрём-файл (H-file / Hedstrom) — S-тәрізді қима, фрезерлеу арқылы дайындалған. ТЕК тарту қозғалысында кеседі. Арнаны айналдыруға болмайды — бұзылады. Қалдықтарды шығарғанда жоғары тиімді.
K-reamer К-ример (K-reamer) — Ромб тәрізді қима, орам бұрышы ≈ 40° (K-file-ден жіңішкерек). Негізінен айналу арқылы жұмыс істейді — бастапқыда риминг (айналдырып кеңейту) үшін арналған. Тура немесе орташа иілген арналарда қолданылады.

Никель-титан жүйелері
Никель-титан (NiTi) файлдары шамамен 55% никель және 45% титаннан тұратын қорытпадан жасалған. Бұл қорытпа суперсерпімділік қасиетіне ие: файл қалдық деформациясыз 90°-қа дейін иіле алады, ал болат файл әлдеқайда аз иілгенде-ақ деформацияланады.
Суперсерпімділік иілу кезінде қорытпадағы мартенситтік фазалық ауысудан туындайды. Алайда NiTi аспаптарының шаршаудан сынуы (fatigue fracture) көрінетін деформация белгілерінсіз болады — металдың шаршау шегіне жеткенде аспап кенеттен бұзылады. Бұл ротациялық NiTi жүйелерінің негізгі қауіпі.
ProTaper Gold ProTaper Gold (Dentsply Sirona) — Прогрессивті конустылық: S1 (.02–.11), S2 (.04–.11), F1 (.07), F2 (.08), F3 (.09). Тізбек: S1→S2 тәждік бөлікті кеңейтеді, F1→F3 қалыптастыруды аяқтайды. Gold-wire қорытпасы (Gold термоөңдеуі) M-wire-ге қарағанда икемділікті арттырады.
WaveOne/Reciproc WaveOne Gold / Reciproc Blue — Реципрокты қозғалыс: сағат бағытымен үлкен бұрышқа + сағат бағытына қарсы кіші бұрышқа. Бір аспап бүкіл тізбекті алмастырады. WaveOne Gold Primary (өлшем 25, конустылық .07) — көпшілік арналарға. Торсиондық жүктемені және сыну қаупін азайтады.
HyFlex CM HyFlex CM (Coltene) — CM-wire (Controlled Memory): автоклавта қыздырғанда аспап пішінін ішінара қалпына келтіреді. Деформацияны сынудан бұрын визуалды бағалауға болады — деформацияланған файлды дереу утилизациялаңыз.
ProFile/K3 ProFile / K3 (тіркелген конустылық) — ProFile: U-тәрізді қима, конустылық .04 немесе .06. Crown-down әдісімен жұмыс. K3 — айқын кесу қырлары бар үшбұрышты қима. Дентинді жоюда консервативті.
NiTi құрамы: 55% Ni + 45% Ti — нитинол қорытпасы
Болатпен салыстырғандағы иілгіштік: 2–3 есе жоғары — NiTi суперсерпімділігі
Шаршау шегі: Деформациясыз! — сыну көрінетін белгілерсіз болады
Файлды ауыстыру: 1–3 рет қолдану — ротациялық NiTi — әсіресе иілген арналарда
Ирригация: препараттар, реттілік, белсендіру
Ирригация — тамыр арналарын механикалық-химиялық өңдеудің ажырамас бөлігі. Механикалық өңдеу инфицирленген дентиннің тек 50–70%-ын жояды, сондықтан ирриганттың химиялық әсері аса маңызды.
NaOCl Натрий гипохлориті (NaOCl) 2.5–5.25% — Негізгі ирригант. Органикалық тінді (пульпаның некроздық қалдықтарын) ерітеді және кең спектрлі микробқа қарсы қасиетке ие. Хлоргексидинмен АРАЛАСТЫРМАҢЫЗ — парахлоранилиннің қоңыр тұнбасы түзіледі (потенциалды токсинді). 5.25% ерітінді белсендірек, бірақ цитотоксикалығы жоғары. Стандарт: көпшілік жағдайларда 2.5–3%.
EDTA EDTA 17% (этилендиаминтетрасірке қышқылы) — Хелатиялаушы агент: кальций иондарын байлайды → перитубулярлы дентинді деминерализациялайды → майланған қабатты (smear layer) жояды. Smear layer — дентин түтікшелерін бітейтін дентин үгінділерінің қабаты. EDTA NaOCl-ден КЕЙІН қолданылады, бір мезгілде емес: NaOCl smear layer-дің органикалық бөлігін, EDTA — минералды бөлігін ыдыратады.
CHX Хлоргексидин 2% — Микробқа қарсы шайғыш ерітінді. Субстантивтілік (ұзақ әсер): дентин қабырғаларында 12 аптаға дейін сақталады. NaOCl-ден кейін бірден ҚОЛДАНБАҢЫЗ — олардың арасында дистилденген сумен міндетті түрде шайыңыз. Қорытынды шаюдың баламасы ретінде немесе NaOCl-ге аллергия болғанда қолданылады.
NaOCl 2.5–5.25% — Механикалық өңдеу барысында негізгі ирригация. Әр файлдан кейін шайыңыз. Көлемі: файлға ≥2 мл, арнаға жалпы ≥20 мл. (Шприц 5–10 мл, бүйір тесігі бар ине) (Бүкіл өңдеу кезеңі)
EDTA 17% — Қорытынды кезеңде: 17% EDTA енгізіп, 1 минут ұстаңыз. Дентинді жұмсартады және smear layer-ді жояды — силер үшін дентин түтікшелерін ашады. (17% EDTA гелі немесе ерітіндісі) (1 минут)
Дистилденген сумен шаю (flush) — EDTA қалдықтары мен реакция өнімдерін жою үшін арнаны шайыңыз. EDTA-ның қорытынды NaOCl-мен жанасуына жол бермейді (EDTA NaOCl белсенділігін төмендетеді). (Стерильді дистилденген су) (30 секунд)
Қорытынды NaOCl — Қорытынды антимикробтық шаю. EDTA-дан кейін дезинфекция деңгейін қалпына келтіреді. (NaOCl 2.5%) (1 минут)
Ирригантты белсендіру (міндетті емес) — Пассивті ультрадыбыстық ирригация (PUI — Passive Ultrasonic Irrigation): ультрадыбыстық қондырманың ұшы ирригантта еркін тербеліп, акустикалық ағыс тудырады. Балама: EndoActivator — қыздырусыз механикалық белсендіргіш. Ирриганттың апикалды үштікке және бүйір тармақтарға енуін айтарлықтай жақсартады. (Ультрадыбыстық ұштық немесе EndoActivator) (30–60 сек/арна)
Жұмыс ұзындығын өлшеу
Жұмыс ұзындығы (working length) — тәждегі бағдардан (төмпешік, кесу жиегі) апикалды тарылу деңгейіне (minor foramen) дейінгі қашықтық. Апикалды тарылу рентгенологиялық ұштан 0.5–1.0 мм қысқа жерде орналасады.
«Апикалды тесікке дейін» (major foramen) жұмыс істеу дұрыс емес: бұл инфекция мен ирригантты периапикалды тіндерге шығарып, биологиялық оқшаулауды бұзады. Мақсат — minor foramen-ге дейін өңдеу және пломбалау.
Рентгенографиялық әдіс — Арнадағы файлмен бастапқы рентгенограмма: арна ұзындығын өлшеу, параллакс түзетуін шегеру. Қателік: ±0.5 мм. Шамамен жұмыс ұзындығы = рентгенологиялық ұзындық − 1.0 мм. (Нысаналы рентгенограмма, маркер файл) (Бір рет)
Апикалды локатор — Root ZX / Raypex 5 — 3-ші және одан кейінгі буындардың жиілікке тәуелді апекслокаторлары: екі және одан көп жиілікте жұмыс істейді (Root ZX — 0,4 және 8 кГц). Файл ұшы мен шырышты қабық арасындағы импедансты өлшейді. Дәлдік ±0.5 мм. (Апекслокатор (Root ZX / Raypex 5), файл, ерін электроды) (Арнаға бірнеше секунд)
Жұмыс ұзындығын анықтау — Жұмыс ұзындығы = рентгенологиялық ұзындық − 0.5–1.0 мм = апикалды тарылу деңгейі. Мастер-файлмен бақылау рентгенограммасы дұрыстығын растайды. КЛКТ (CBCT) күрделі анатомияда, дилацерацияда, кальцификаттарда қолданылады. (Рентген + апекслокатор үйлесімі) (Маңызды файл ауысымынан кейін)
Файлдармен жұмыстағы қателіктер
Сатылама (Ledge) — Файлға шамадан тыс апикалды қысым түскенде арнаның иілген бөлігіндегі сатылы деформация. Жұмыс ұзындығы жоғалады. Профилактика: файлдарды алдын ала иу, апикалды қысымды аз түсіру, реттілікті сақтау.
Апекс транспортациясы (Zipping) — Иілген арнада тікелей аспаппен тым қатты өңдегенде zip-пішіні пайда болады. Апикалды тарылу анатомиясын бұзады. Профилактика: crown-down техника, файлдарды алдын ала иу.
Тесілу (Перфорация) — Аспаппен тамыр қабырғасын тесу. Фуркациялық тесілу — бифуркация маңында; бүйірлік — орта үштікте; апикалды — апекстен шамадан тыс өткенде. Диагностика: арнадағы қан, ұзындықты жоғалту, ирригация кезіндегі ауырсыну.
Файл сынуы — Арнадағы аспап сынуы: шаршаудан (NiTi ротари) немесе торсионнан (қол файлдары). Қауіп факторлары: >3 рет қолдану, иілген арна, күшпен кіргізу. Иілген арналарда аспаптарды 1–3 рет қолданғаннан кейін ауыстыру.
Апекстің бітелуі (апикалды тығын) — Апикалды үштікте дентин үгінділерінің тығыздалуы — аспаптардың апекске өтуін бөгейтін «тығын». Себебі: ирригацияның жеткіліксіздігі, рекапитуляцияның болмауы. Профилактика: әр файлдан кейін шаю, кіші файлмен (#10) рекапитуляция.
Арна өңдеу әдістері
Step-back Step-back (апикальді-коронарлы) — Алдымен жұмыс ұзындығы анықталып, MAF (мастер апикалды файл) арқылы апикалды үшінші қалыптастырылады. Содан кейін әр келесі файл алдыңғыдан 1 мм қысқа кіргізіледі. Тәуекел: алғашқы кіргізу кезінде инфекцияны апекс арқылы итеруі мүмкін.
Crown-down Crown-down (коронарлы-апикалды) — Арна сағасынан үлкен файлдан бастап, апекске қарай кішірейе отырып өтеді. Артықшылықтары: апикалды өңдеу алдындағы кедергілерді жояды; инфекцияланған мазмұнды апекс арқылы итермейді; NiTi ротациялық жүйелер үшін оңтайлы.
Balanced forces Balanced forces (теңестірілген күштер) — Қол өңдеу әдісі (Roane, 1985): файлды сағат тілімен шамамен 90° бұрап енгізеді (дентинді іліктіру), содан кейін апикалды қысыммен сағат тіліне қарсы 120–360° бұрайды (дентинді кесу); бірнеше циклдан кейін — жоңқаны ілу үшін сағат тілімен бұрап, шығарады. Иілген жағдайларда арна орталығын лайықты сақтайды.
Негізгі терминдер
Аспаптар: K-file, H-file, K-reamer, ProTaper Gold, WaveOne Gold, HyFlex CM
Ирриганттар: NaOCl 2.5–5.25%, EDTA 17%, CHX 2%, PUI
Техникалар: Step-back, Crown-down, Balanced forces, Рекапитуляция
Асқынулар: Ledge, Zipping, Тесілу, Файл сынуы