Биомеханика, Эпплгейт ережелері, кламмер жүйелері және ИРОПЗ индексі
АХЖ-10: K08.1
Анықтама және клиникалық маңызы
Кеннеди жіктемесі (1925) — тіс қатарының жартылай ақауларын топографиялық сипаттаудың ең кең тараған жүйесі. Эдвард Кеннеди АҚШ-та ұсынған; 1954 жылы Эпплгейт 8 қолдану ережесін қосты. Барлық ақауларды сақталған тістерге қатысты 4 сыныпқа бөледі.
Практикалық маңызы: жіктеме болашақ протездің биомеханикасын (тіреу сипаты — тістік, тіндік немесе аралас), кламмерлердің орналасуын, жүктеме кезіндегі протездің ығысу бағытын және тірек тістер болжамын тікелей анықтайды.
Автор: Эдвард Кеннеди — 1925 жыл, АҚШ
Сыныптар: 4 негізгі — + қосымша ақаулар санына қарай ішкі сыныптар
Эпплгейт ережелері: 8 ереже — Жіктемені нақтылайды
1-ші азу тістің ПДБ ауданы: 433 мм² — Периодонтальды байламы (Анте)
Кеннеди сыныптары
I сынып Екі жақты шетік ақау — Соңғы тірек тістердің артында екі жақта тіс жоқ (free-end bilateral). Протездің тіреуі аралас: тіс-тіндік. I ретті тетік: тіреу нүктесі — ең дисталды кламмер; ер-тоқымдардағы шайнау күші аударатын момент жасайды.
II сынып Бір жақты шетік ақау — Бір жақта соңғы тірек тістен кейін тіс жоқ (free-end unilateral). Протез асимметриялы. Қарама-қарсы жақтағы кламмер осіне қатысты айналуға бейімділік бар.
III сынып Бүйірлік қосылған ақау — Ақаудың алдыңда да, артында да тірек тістер бар (bounded posterior). Таза тіс тіреуі — жүктеме кезінде протез шырышты қабатқа тіреспейді. Қысқа аралықта алынбайтын көпір тәрізді протез жасауға болады.
IV сынып Алдыңғы қосылған ақау — Ақау орта сызықты кесіп өтеді, артқы тістермен шектеледі (bounded anterior). Ішкі сыныптары жоқ. Эстетикалық қалпына келтіру қажет — алмалы протез немесе имплант. Алдыңғы ақаудан бөлек бүйір бөліктерде де ақаулар болса, сыныпты ең дисталды ақау анықтайды, ал алдыңғы ақау ішкі сынып ретінде есептеледі — мұндай тіс қатары енді IV сыныпқа жатпайды.

Бюгельді протездің биомеханикасы
Биомеханиканы түсіну тірек тістердің шамадан тыс жүктелуін болдырмаудың кілті болып табылады. Шетік ақаулардағы (I және II сыныптар) бюгельді протез I ретті тетік болып табылады: тіреу нүктесі (фулькрум) — ең дисталды орналасқан кламмер. Шайнау кезінде ер-тоқым төмен (төменгі жақ) немесе жоғары (жоғарғы жақ) итереді, бұл тірек тіске берілетін айналдыру моментін тудырады.
Шетік ер-тоқым (free-end saddle) аралас тіреуге ие: тіс-тіндік. Жүктеме кламмер арқылы тірек тіске де (периодонтальды байлам), базис арқылы альвеолалық өсіндінің шырышты қабатына да беріледі. Қосылған ақауда (III сынып) тіреу тек тістік — жүктеме шырышты қабатсыз, екі тірек тіске беріледі.

I және II сынып: Аралас тіреу — Тіс-тіндік (tooth-tissue-borne)
III және IV сынып: Тіс тіреуі — Тек тістік (tooth-borne)
I сынып тетігі: Фулькрум = дисталды кламмер — Тірек тіске аударатын момент
Тірек тісті қорғау: RPI / RPA кламмері — Тіспен минималды байланыс
Анте заңы (Ante's Law)
Анте заңы (1926) мынадай: барлық тірек тістердің периодонтальды байламдарының (ПДБ) жалпы ауданы алмастырылатын тістердің ПДБ жалпы ауданына тең немесе одан артық болуы тиіс. Заң көпір тәрізді протездер мен кламмерлі бюгельді протездерді жоспарлауда тіректерге жүктеменің қолайлылығын бағалау үшін қолданылады.
Есептеу мысалы: 36 (433 мм²) және 37 (431 мм²) жоқ болса = 864 мм² алмастырылатын ПДБ. Тірек тістер — 35 (215 мм²) және 38 (431 мм²) = 646 мм². Анте заңы САҚТАЛМАҒАН → алынбайтын көпір тәрізді протез көрсетілмейді, бюгельді немесе имплантация қажет.
| Тіс | ПДБ ауданы (мм²) | Жоспарлаудағы маңызы |
|---|---|---|
| Орталық күрек тіс | 204 мм² | Ұзын көпір тәрізді протездер үшін әлсіз тірек тіс |
| Бүйір күрек тіс | 179 мм² | Ең кіші аудан — жүктемеде абай болу керек |
| Ұры тіс | 273 мм² | Ең жақсы алдыңғы тірек тіс (ұзын тамыр) |
| Бірінші премоляр | 220 мм² | Сау пародонтта жақсы тірек тіс |
| Екінші премоляр | 215 мм² | Бірінші премолярмен салыстырмалы |
| Бірінші азу тіс | 433 мм² | Ең жақсы бүйір тірек тіс |
| Екінші азу тіс | 431 мм² | Бірінші азу тіспен іс жүзінде тең |
Протез конструкциясын таңдау
| Кеннеди сынып | Оңтайлы протез | Шарт | Балама |
|---|---|---|---|
| I сынып | Бюгельді (кламмерлі/аттачментті) | Жеткілікті тірек тістер болса | Тіреу жоқта — пластинкалы |
| II сынып | Бюгельді (бір жақты) | Ақаудан алда тіреу | Қысқа аралықта көпір тәрізді |
| III сынып | Алынбайтын көпір тәрізді | Шектеулі аралық (1–2 тіс), сау тіректер | Ұзын аралықта бюгельді |
| IV сынып | Жартылай алмалы / Имплант | Эстетика + фонетика | 1–2 тіс жоқ болса — көпір тәрізді |
Эпплгейттің барлық 8 ережесі
Ереже 1 — жұлудан кейін жіктеу — Тіс қатарын жоспарланған барлық жұлудан КЕЙІН жіктеу керек, бұрын емес.
Ереже 2 — III азу тістер — Егер үшінші азу тістер жоқ болса және алмастырылмаса — олар сынып шекарасы ретінде пайдаланылмайды.
Ереже 3 — ең дисталды ақау = сынып — Бірнеше ақау болғанда сынып ең дисталды орналасқан ақау бойынша анықталады.
Ереже 4 — ішкі сыныптар — Қосымша ақаулар (негізгі сынып анықтаушыдан басқа) ішкі сынып нөмірін анықтайды.
Ереже 5 — IV сыныптың басымдығы — Орта сызықты кесіп өтетін алдыңғы қосылған ақау (IV сынып) болса, ол басқа ақауларға қарамастан жіктемені анықтайды — IV сынып ішкі сыныптар алмайды.
Ереже 6 — III сыныпта алдыңғы жоқ тістер — III сыныпты анықтайтын ақаудың алдында тістер жоқ болса, олар сыныпты өзгертпейді — ішкі сыныптар болады.
Ереже 7 — бір қосымша ақау = бір ішкі сынып — Әрбір жеке қосымша ақау ішкі сынып нөмірін бірге арттырады. Екі қосымша ақау = ішкі сынып 2.
Ереже 8 — III сынып, 1-ші ішкі сынып = жалғыз қосымша ақау — III сынып, 1-ші ішкі сынып негізгі бүйірлік ақаудан басқа дәл бір қосымша қосылған ақау бар екенін білдіреді.
Кламмер жүйелері
Кламмер жүйесін таңдау протездің биомеханикасын, тірек тіске түсетін жүктемені және эстетиканы анықтайды. Негізгі жүйелер: Акерс кламмері (circlet clasp), RPI жүйесі, RPA жүйесі.
RPI жүйесі Rest – Proximal Plate – I-bar — Шетік ер-тоқымдар үшін ең физиологиялық жүйе. Тіреу нүктесі (rest) мезиальды шұңқырда, проксималды пластина протезді бағыттайды, I-тәрізді кламмер қызыл иек асты ретенциялық контурға енеді. Артықшылықтары: тіспен минималды байланыс, бүйірлік тетік жоқ, жақсы эстетика. I және II сыныптарда көрсетіледі.
RPA жүйесі Rest – Proximal Plate – Akers clasp — Тіндік ойықша қолайсыз болғанда қолданылады (I-bar кірмейтін жағдай). Акерс иіні тісті вестибулярлы жақтан орайды. RPI-ге қарағанда тірек тіске сәл үлкенірек торк береді.
Сақиналық кламмер Circlet / Back-action clasp — Ақау жаққа еңкейген азу тістерде қолданылады. Иін тісті шамамен 360° қоршайды, оральды (лингвалды) жақтан ретенция береді. Дисталды еңкейген азу тістерде көрсетіледі.
ИРОПЗ индексі (Миликевич)
ИРОПЗ — тіс окклюзиялық бетінің бұзылу индексі — В.Ю. Миликевич ұсынған. Ақау ауданының (қуыс немесе бұзылған бет) тіс окклюзиялық бетінің жалпы ауданына қатынасы ретінде есептеледі: ИРОПЗ = S_ақауы / S_окклюзиялық_беті.
Индекс мәні 0,0-ден 1,0-ге дейін. Практикалық ереже: ИРОПЗ неғұрлым жоғары болса, тісті қалпына келтіру үшін соғұрлым инвазивті конструкция қажет.
ИРОПЗ ≤ 0,3 Инлей (inlay/onlay) — Шағын ақау — керамикалық немесе металдан жасалған тікелей емес қосымша көрсетіледі. Тіс тіндерін барынша сақтайды.
ИРОПЗ 0,3–0,6 Инлей немесе тәж — Шекаралық аймақ. Шешім тістің орналасуы мен эстетикалық талаптарды ескере отырып қабылданады. Артықшылық — қосымша.
ИРОПЗ 0,6–0,8 Тұқыл қондырмасындағы тәж — Айтарлықтай бұзылу — тұқыл қондырмасы (cast post-core) немесе тәждің одан кейінгі жасалуымен композиттік реставрация қажет.
ИРОПЗ > 0,8 Штифтті конструкция — Тіс іс жүзінде қызыл иек деңгейіне дейін бұзылған. Штифт-тұқыл қондырмасы (cast post-core) немесе штифт-тұқыл тәжі қажет. Тамыр-тәж қатынасы қолайсыз болса — имплантация қарастыру.