Курсқа оралу

Алдын ала қарау — тек оқу

Периапикальды өзгерістердің дифференциалды диагностикасының рентгенологиялық критерийлері

Ошақты сипаттау, дифференциалды қатар, псевдоошақтар, қызыл жалаушалар және рентгенологиялық диагноздың шектеулері

АХЖ-10: K04.5 / K04.8

Бұл не үшін қажет: түбір ұшындағы ошақ — әлі диагноз емес

Жоспарлы қарап-тексеру. Нысаналы снимокта 37 тістің дистальді түбірінің ұшында шамамен 9×7 мм дөңгелек сүйек сейілуі көрінеді. Тіс эндодонтиялық жолмен емделмеген, шайнау бетінде терең композиттік реставрация бар, пациенттің шағымы жоқ. Студенттердің көбі қорытындыға бір-ақ сөз жазады: «киста». Мәселе мынада — дәл осындай көлеңкені кем дегенде бес басқа жағдай береді: қарапайым апикальды гранулемадан бастап одонтогенді кератоцистаға және метастазға дейін. Кейде тіпті қалыпты анатомиялық тесік ошақ деп қабылданады.

Снимокты оқуды және жеке нозологиялардың белгілерін тануды сіз білесіз: снимокты бағдарлау, оқу хаттамасы, қалыпты анатомия мен артефактілер нысаналы снимокты оқу принциптері модулінде қаралды, кариес, пульпит және периодонтиттің рентгенологиялық белгілері әр нозология бойынша жеке модульде берілген. Мұнда басқа міндет шешіледі: түбір ұшында ошақ бар — ол не болуы мүмкін және бірін екіншісінен қандай белгілер бойынша ажыратады.

Оқу нәтижелері. Материалды оқып болғаннан кейін сіз: (1) периапикальды ошақты стандартты белгілер жиынтығы бойынша сипаттай аласыз — локализациясы, өлшемі, пішіні, шекаралары, кортикальды жиегі, ішкі құрылымы, көрші құрылымдарға әсері; (2) периапикальды ошақтың дифференциалды қатарына кіретін жағдайларды атап шыға аласыз және бірін екіншісінен қандай белгі ажырататынын түсіндіре аласыз; (3) анатомиялық псевдоошақтың белгілерін тани аласыз және маман кеңесі мен морфологиялық растауды талап ететін қызыл жалаушаларды тізіп бере аласыз. Осы критерийлерді нақты пациентке қолдану — дифференциалды қатарды өз бетіңізше құру және жұмыс диагнозын тұжырымдау — әрі қарай, курстың клиникалық кейсінде және бақылау тестінде пысықталады.

  • Снимок не береді: Ошақтың сипаттамасын — тығыздық, шекара, өлшем, құрылымдарға әсер

  • Дифдиагностикадағы № 1 белгі: Тістің тіршілік қабілеті — ошақтарды қабынулық одонтогенді және қабынусыз өзгелерге бөледі

  • Ошақтың өлшемі: Бағдар, критерий емес — дереккөздерде шектер әртүрлі

  • Гранулема мен киста: Сенімді белгі жоқ — бір процестің екі шеті

  • Нақтылаушы әдіс: КЛКТ — үш жазықтық, қабырға кортикализациясы, шекара

  • Түпкілікті диагноз: Гистология — түзіліс алынатын болса, алынған материал бойынша

Ошақты сипаттау: дифдиагностика басталатын белгілер жиынтығы

Бастаушының тән қатесі — атаудан бастау: түбір ұшында қара дақ көрді, ең жиі кездесетін жағдайды есіне алды, оны қорытындыға жазды. Дұрыс кезектілік — керісінше: алдымен ошақты белгіленген белгілер жиынтығы бойынша толық сипаттау, содан кейін ғана сипаттаманы дифференциалды қатармен салыстыру. Сипаттама толық болса, тізім өздігінен екі-үш жағдайға дейін қысқарады.

Рентгенологияда сүйек түзілісін сипаттау схемасы (White & Pharoah, Oral Radiology: Principles and Interpretation) бес белгі топтамасын қамтиды: локализация, өлшем мен пішін, перифериясы (шекаралары), ішкі құрылымы, айналадағы құрылымдарға әсері. Периапикальды аймақта оларға алтыншы, шешуші топ қосылады — себепші тістің жағдайы: пульпаның тіршілік қабілеті және бұрын жасалған эндодонтиялық емнің сапасы.

  1. Локализациясы және тіспен байланысы — Ошақтың орталығы қайда орналасқан: тікелей түбір ұшында, түбірден бүйірде, түбірлер арасында немесе тістерден шеткері. Одонтогенді қабыну ошағы апексте орталықтанады және себепші тістің периодонт саңылауы (ПДС) оған үзіліссіз ауысады. Егер көлеңке түбір ұшына «тиіп» тұрса, бірақ ПДС пен lamina dura оның айналасында үзіліссіз көрінсе, тіспен байланысы күмәнді.

  2. Екі өлшемдегі мөлшері — «Шағын сейілу» деп сөзбен жазбай, өлшеу керек. Снимоктың проекциялық ұлғаюын ескеріп, екі өлшемді миллиметрмен көрсету қажет. Өлшем дифдиагностика үшін де, бақылау снимоктарында динамиканы бағалаудың бастапқы нүктесі ретінде де керек.

  3. Пішіні — Дөңгелек немесе сопақ пішін баяу өсетін қатерсіз процестерге тән. Ойық-ойық (фестонды) контурлар көп ошақты өсуді білдіреді. Тіл тәрізді өсінділері бар дұрыс емес пішін белсенді деструкцияға тән.

  4. Перифериясы: шекаралары мен жиегі — Үш нұсқа. Рентгенконтрасты (кортикальды) жиегі бар нақты шекара — баяу өсу, сүйек реактивті қабырға тұрғызып үлгереді. Жиегі жоқ нақты шекара — процесс шектелген, бірақ сүйектің реакциясы әлсіз. Қалыпты сүйекке біртіндеп ауысатын нақты емес шекара — белсенді қабыну немесе инфильтративті процесс.

  5. Ішкі құрылымы — Толықтай рентгентөзімді, рентгенконтрасты немесе араласқан. Камералылығы жеке бағаланады: ошақ ішіндегі сүйек перделері дифференциалды қатарды өзгертеді және оны әрдайым қарапайым одонтогенді қабынудың шегінен шығарады.

  6. Айналадағы құрылымдарға әсері — Көрші тістердің түбірлерінің ығысуы немесе резорбциясы; кортикальды пластинканың ісінуі (экспансиясы) мен деструкциясының арасындағы айырма; төменгі жақ өзегінің кортикальды қабырғасының ығысуы немесе үзілуі; жоғарғы жақ қуысының түбінің көтерілуі немесе бұзылуы. Жұқа кортикальды пластинка сақталған ісіну — қатерсіз өсу; пластинканың үзілуі — агрессия белгісі.

  7. Себепші тістің жағдайы — Пульпаның тіршілік қабілеті, терең кариозды қуыстың немесе реставрацияның болуы, өзектің пломбалануы және оның сапасы: апекске қатысты обтурация деңгейі, біртектілігі, қуыстардың болуы. Өзегі апекстен 2 мм қысқа пломбаланған тістегі периапикальды ошақ персистирлеуші инфекциямен түсіндіріледі және сирек кездесетін себептерді іздеуді талап етпейді.

Ошақ перифериясының сипаты және оның диагностикалық мәні
Периферия белгісіНе білдіредіТән жағдайлар
Кортикальды жиегі бар нақты шекараБаяу өсу, сүйек реактивті қабырға тұрғызып үлгередіРадикулярлы және резидуальды киста, одонтогенді кератоциста (OKC). Жетілген цементті-сүйектік дисплазия бұған жатпайды: ол кортикальды емес, жіңішке рентгентөзімді жиекпен шектелген
Жиегі жоқ нақты шекараСүйек реакциясы әлсіз, бірақ шектелген процессАпикальды гранулема, апикальды тыртық
Жіңішке склеротикалық жиекСүйектің ұзақ әлсіз тітіркенуіСозылмалы апикальды гранулема, конденсирлеуші остеит аймағының шеті
Сүйекке біртіндеп ауысатын нақты емес шекараБелсенді қабыну процесіПериапикальды абсцесс, созылмалы периодонтиттің өршуі
Тіл тәрізді (жалын тәрізді) өсінділерГрануляциялардың өсуі бойындағы деструкцияСозылмалы грануляциялаушы периодонтит (отандық классификация; AAE классификациясында оған жыланкөз жолы бар созылмалы апикальды абсцесс сәйкес келеді)
Ойық-ойық (фестонды) контурларКөп ошақты немесе көп камералы өсуОдонтогенді кератоциста (OKC), орталық гигант жасушалы гранулема
«Кеміріліп кеткен» шекара, кортикальды пластинканың деструкциясыИнфильтративті өсуҚатерлі ісік, метастаз, остеомиелит

Рентгенологиялық тығыздығы бойынша периапикальды өзгерістердің үш тобы

Дифференциалды қатардың бірінші бөлінуі — көлеңкенің тығыздығы бойынша. Ол жуық болғанымен, бірнеше секундта жасалады және тізімнің көп бөлігін бірден шығарып тастайды. Тығыздық түзілістің табиғатын емес, сүйек тініндегі екі процестің тепе-теңдігін көрсетеді: резорбция мен түзілу. Резорбция басым болса — көлеңке қара (рентгентөзімді); түзілу басым болса — ашық (рентгенконтрасты); екеуі бірге жүрсе — көрініс араласқан.

Қатардың толықтығы туралы ескертпе. Төмендегі қатарға нысаналы снимокта периапикальды аймаққа шынымен түсетін және күнделікті жұмыста ажыратуға тура келетін жағдайлар енгізілген. Сирек кездесетін фиброзды-сүйектік және одонтогенді ісіктер — тіршілікті тістің түбірімен бітісіп кеткен цементобластома, оссификациялаушы фиброма, амелобластома және басқалары — мұнда жеке нозологиялар бойынша талданбай, бір топ ретінде қарастырылады: ортақ белгілері бойынша (кортикальды пластинканың ісінуі, түбірлердің ығысуы мен резорбциясы, көп камералылық, араласқан ішкі құрылым) және ортақ тұжырымы бойынша — «маманға жіберу және морфологиялық растау».

  • I топ Рентгентөзімді (сейілу ошақтары) — Сүйек резорбциясы басым. Ең көп сандық және ең жиі кездесетін топ. Барлық қабынулық одонтогенді жағдайларды (апикальды гранулема, радикулярлы киста, периапикальды абсцесс), ем нәтижелерін (апикальды тыртық, резидуальды киста) және жіберіп алуға болмайтын қабынусыз түзілістерді қамтиды: одонтогенді даму кисталары мен одонтогенді ісіктер (алдымен одонтогенді кератоциста, OKC) және одонтогенді емес процестер (орталық гигант жасушалы гранулема, метастаз, қатерлі ісік). Шеңберге назар салыңыз: кератоциста — шығу тегі бойынша одонтогенді түзіліс, ол тіс түзуші эпителийдің қалдықтарынан дамиды және ДДҰ классификациясында одонтогенді кисталардың арасында тұрады. Оны гранулема мен радикулярлы кистадан ажырататын нәрсе — «одонтогенді емес» болуы емес, қабынулық себебінің жоқтығы.

  • II топ Рентгенконтрасты (тығыздалу ошақтары) — Сүйектің түзілуі басым. Әдетте бұл — сүйектің әлсіз созылмалы тітіркенуге реакциясы (конденсирлеуші остеит), клиникалық мәні жоқ симптомсыз табылым (идиопатиялық остеосклероз, гиперцементоз) немесе цементті-сүйектік дисплазияның жетілген кезеңі. Бұл топта агрессивті процестер сирек.

  • III топ Араласқан — Резорбция мен түзілу бір мезгілде жүреді: сейілу аясында рентгенконтрасты қосындылар көрінеді. Периапикальды аймақта бұл көбіне цементті-сүйектік дисплазияның аралық кезеңі немесе емнен кейін ұйымдасып жатқан сүйек ақауы. Шекарасы нақты және кортикальды пластинканы ісіндіретін араласқан құрылым маманға жіберуді талап етеді — фиброзды-сүйектік және одонтогенді ісіктер осылай көрінеді.

Периапикальды ошақтың дифференциалды қатары

  • Рентгентөзімді: Апикальды гранулема, Радикулярлы киста, Периапикальды абсцесс, Созылмалы грануляциялаушы периодонтит (AAE: жыланкөз жолы бар созылмалы апикальды абсцесс), Апикальды тыртық, Резидуальды киста, Одонтогенді кератоциста (OKC; ДДҰ 2005 ж. классификациясында — кератокистозды ісік, KCOT), Орталық гигант жасушалы гранулема, Метастаз, қатерлі ісік

  • Рентгенконтрасты: Конденсирлеуші (склероздаушы) остеит, Идиопатиялық остеосклероз, Гиперцементоз, Цементті-сүйектік дисплазия, жетілген кезең

  • Араласқан: Цементті-сүйектік дисплазия, аралық кезең, Емнен кейін ұйымдасып жатқан сүйек ақауы

  • Псевдоошақтар (норма): Ментальды (иек) тесігі, Мұрын-таңдай (кесер) тесігі, Мұрын қуысы (мұрын жолдары), Қоректік (нутриентті) өзектер, Төменгі жақ өзегінің арнасы, Жоғарғы жақ қуысы түбінің шығанағы, Ірі торлы трабекулалық сурет

Рентгентөзімді ошақтар: гранулема, киста, абсцесс, тыртық, резидуальды киста

Бұл топтың барлық қабынулық бөлігінің механизмі біреу. Пульпа некрозы — микроорганизмдер мен олардың ыдырау өнімдері апикальды тесік арқылы шығады — периапикальды сүйекте созылмалы қабыну дамиды — остеокласттар белсендіріледі — сүйек резорбцияланады және снимокта сейілу пайда болады. Гранулема мен кистаның арасындағы айырмашылық себебінде емес, эпителийдің тағдырында.

Апикальды гранулема — сүйектің орнын басқан грануляциялық (қабынулық дәнекер) тін. Радикулярлы киста осы грануляциялық тінде Малассе эпителий қалдықтары — периодонтта сақталған тіс бүршігі эпителийінің жасушалары — көбейе бастағанда пайда болады. Олар эпителиймен астарланған қуыс құрады, ол баяу үлкейеді. Осыдан басты практикалық тұжырым шығады: гранулема мен киста — екі бөлек ауру емес, бір процестің бірінен соң бірі келетін екі жағдайы, ал олардың арасында рентгенологиялық шекара жоқ.

Периапикальды абсцесс алдыңғы екеуінен өлшемімен емес, шекараларымен және клиникасымен ерекшеленеді. Жедел кезеңде рентгенограмма қалыпты болуы немесе ПДС-тің диффузды кеңеюін ғана көрсетуі мүмкін: қабыну бар, бірақ сүйек әлі резорбцияланбаған, сондықтан рентгенологиялық өзгерістер белгілерден кейін қалады. Созылмалы абсцессте және грануляциялаушы формада шекаралары нақты емес, тіл тәрізді контурлы ошақ пайда болады, кейде жыланкөз жолымен. Абсцесстің кілті — снимок емес, рентгенологиялық көрініс кедей болғанда перкуссиядағы ауырсыну, ісік және жыланкөздің қосындысы.

Апикальды тыртық — көбіне ұмытылатын нәтиже. Сапалы эндодонтиялық емнен немесе апикальды хирургиядан кейін сүйек ақауы кейде сүйекпен емес, тығыз фиброзды тінмен толады. Снимокта үлкеймейтін, симптом бермейтін және араласуды талап етпейтін тұрақты сейілу қалады. Тыртықты персистирлеуші қабынудан бір снимок бойынша ажырату мүмкін емес — мәселені динамика шешеді: тыртық снимоктар қатарында тұрақты, белсенді процесс үлкейеді.

Резидуальды киста — себепші тіс алынғаннан кейін сүйекте қалған радикулярлы киста. Формальды түрде ол дәл сол дифференциалды қатарға кіреді, бірақ контексті бойынша танылады: жоқ тіс аймағындағы шекаралары нақты, кортикализацияланған ошақ және тіс жұлдырудың сәйкес анамнезі. Ошақты түбір ұшына байлауға болатын себепші тіс мұнда мүлде жоқ — және бұл өздігінен диагностикалық белгі.

Рентгенконтрасты және араласқан өзгерістер: сүйек бұзылмай, жаңадан түзілгенде

Бұл топтың логикасы алдыңғысына қарама-қарсы. Күшті тітіркену — пульпа некрозы, іріңді қабыну — сүйекті резорбцияға мәжбүрлейді. Әлсіз, ұзақ, төмен қарқынды тітіркену, мысалы бүлк-бүлк жүретін созылмалы пульпит, кері реакция тудырады: сүйек түзілумен жауап береді және түбір ұшының айналасында тығыздалу аймағы пайда болады. Дифдиагностика үшін бұл принципті: түбір ұшындағы рентгенконтрасты ошақ, әдетте, тістің пульпасы әлі тірі екенін білдіреді. Бұл — оңайлатылған тұжырым, оның екі қарсы мысалы бар. Біріншісі — қалдық склероз: ол тіс пульпасы алынғаннан немесе тіс жұлынғаннан кейін де жылдар бойы сақталады, яғни тығыз көлеңке қалады, ал қасында тірі пульпа жоқ. Екіншісі — диффузды склероздаушы остеомиелит: бір тістің тіршілік қабілетіне байланысты емес, кең таралған сүйек тығыздалуы, ол мүлде басқа маршрутты талап етеді.

  • Остеит Конденсирлеуші (склероздаушы) остеит — Пульпа тарапынан келетін әлсіз созылмалы тітіркенуге сүйектің гиперпластикалық реакциясы. Терең кариесі немесе созылмалы пульпиті бар тістің түбір ұшының айналасында орналасады; тіс тіршілікті немесе тесттерге өзгерген шекпен жауап береді. Шекаралары вариабельді: көбіне нақты емес, көлеңке айналадағы сүйекке біртіндеп қосылады, бірақ жеткілікті нақты да болуы мүмкін, сондықтан дифференциалды диагноз мұнда шекаралардың сипатына құрылмайды. Оны екі басқа белгі шешеді: себепші тіспен байланысы (терең кариес, пульпит) және себеп жойылып, пульпа емделгеннен кейін аймақтың кері дамуы. Қалдық склероз жылдар бойы сақталуы мүмкін.

  • Остеосклероз Идиопатиялық остеосклероз (тығыз сүйек аралы) — Себебі белгісіз және пульпа патологиясымен байланысы жоқ симптомсыз табылым. Шекаралары нақты тығыз көлеңке, көбіне төменгі жақтың премоляр және моляр аймағында. Остеиттен негізгі айырмашылықтары: ПДС пен lamina dura толық көрінеді, тіс бүтін және тіршілікті, көрініс жылдар бойы тұрақты. Түбір ұшына қатысты орналасуы әртүрлі: ошақ түбір ұшына тиіп, тіпті оны айналып та тұруы мүмкін, ал тимеуі де мүмкін — сондықтан «апекске тиіп тұр, демек остеосклероз емес» деген тұжырым қате. Емді талап етпейді.

  • Гиперцементоз Гиперцементоз — Тамыр бетінде цементтің шамадан тыс жиналуы. Снимокта тамырдың апикальды бөлігі қалыңдаған және тоқпақ тәрізді көрінеді, контуры нақты емес болуы мүмкін, бірақ ПДС пен lamina dura сақталған және тамырдың жаңа контурын қайталайды. Гиперцементозды тамырға қабаттасқан периапикальды түзілістен ажырататын нәрсе — дәл осы ПДС-тің сақталуы.

  • PCOD Периапикальды цементті-сүйектік дисплазия («цементома») — Толықтай тіршілікті тістердің периапикальды сүйегіндегі қатерсіз фиброзды-сүйектік процесс. Үш кезеңнен өтеді: остеолитикалық (рентгентөзімді ошақ), араласқан және жетілген оссификацияланған (тығыз көлеңке, жиі жіңішке рентгентөзімді жиегі бар). Зақымдану жиі көп ошақты және симметриялы, тән локализациясы — төменгі алдыңғы тістер аймағы; орта жастағы әйелдерде жиірек анықталады. Емді талап етпейді — тек бақылау.

«Цементома» термині туралы. Дифференциалды тізімдерде, соның ішінде осы курстың клиникалық кейсінде, «цементома» сөзі кездеседі — бұл ескірген жинақтаушы атау. Бүгінде бұл топ цементті-сүйектік дисплазия деп сипатталады және үш формасы бар: периапикальды (төменгі алдыңғы тістер), фокальды (жалғыз ошақ, көбіне төменгі молярлар) және флоридті (бірнеше квадрантта таралған). Курс тапсырмаларында дәл осы жағдай периапикальды цементоосификациялық дисплазия (PCO) деп те белгіленуі мүмкін: «цементома», PCO және периапикальды цементті-сүйектік дисплазия — үш бөлек нозология емес, бір процестің үш атауы. Дифдиагностика үшін атаудың түрі емес, белгілер жиынтығы маңызды: тістердің тіршілікті болуы, одонтогенді себептің жоқтығы, көп ошақтылық және уақыт өте тығыздықтың тән өзгеруі.

Араласқан кезең — ең қауіптісі: сейілу аясында рентгенконтрасты қосындылар пайда болады және көрініс кез келген қарапайым үлгіге сәйкес келуін қояды. Егер араласқан ошақ сонымен бірге нақты шектелген болса, кортикальды пластинканы ісіндірсе және түбірлерді ығыстырса, бақылаумен шектелуге болмайды — фиброзды-сүйектік және одонтогенді ісіктер осылай көрінеді, ал мәселе маманға жіберу және морфологиялық растау арқылы шешіледі.

Псевдоошақтар: патология деп қабылданатын қалыпты анатомия

Периапикальды аймаққа проекцияланатын қалыпты құрылымдардың тізімін сіз нысаналы снимокты оқу модулінен білесіз. Мұнда басқа дағды қажет — қара дақтың түзіліс емес, анатомия екенін дәлелдеу. Елеспенің себебі әдістің табиғатының өзінде: нысаналы снимок — үш өлшемді нысанның екі өлшемді проекциясы, ал сәуленің жолында түбір ұшының артында қалған кез келген тесік, өзек немесе пневматизацияланған шығанақ ошақпен бірдей сейілу береді.

Дәлелдеу төрт тәсілге негізделеді. Біріншісі — себепші тістің тіршілік қабілеті: қалыпты жауап беретін бүтін тісте қабынулық периапикальды ошақ болмауы керек. Екіншісі — ПДС-тің үзіліссіздігі ережесі. Үшіншісі — бұрышы өзгертілген қайталама снимок: анатомиялық құрылым түбір ұшына қатысты ығысады, шынайы периапикальды ошақ оған байланып қалады. Төртіншісі — алғашқы үшеуі жеткіліксіз болғанда КЛКТ.

Псевдоошақтар: периапикальды ошаққа ұқсайтын анатомиялық құрылымдар
ПсевдоошақҚайда проекцияланадыОшақтан қалай ажыратады
Ментальды (иек) тесігіТөменгі жақ премолярларының түбір ұштарыДөңгелек немесе сопақ көлеңке; ПДС бүкіл түбір ұшының айналасында көрінеді; тіс тіршілікті; бұрышы өзгертілген снимокта көлеңке ығысады
Мұрын-таңдай (кесер) тесігіЖоғарғы орталық кесерлердің түбір ұштарының арасыОрта сызық бойында, кесерлерге қатысты симметриялы орналасқан; кесерлер тіршілікті; шынайы кесер өзегі кистасына үлкенірек өлшем және сүйектің ісінуі тән
Мұрын қуысы (мұрын жолдары)Жоғарғы кесерлер аймағыОрта сызықтың екі жағындағы симметриялы қара аймақтар; астынан мұрын қуысы түбінің рентгенконтрасты сызығымен шектеледі. Алдыңғы мұрын қылқанының өзі рентгенконтрасты, сиретуді еліктемейді
Қоректік (нутриентті) өзектерКөбіне төменгі жақтың алдыңғы бөлігіДөңгелек емес, сызықтық көлеңкелер; түбірлер арасында тік бағытта өтеді; қайталама снимоктарда қайта көрінеді
Төменгі жақ өзегінің арнасы, кең сүйек майы кеңістіктеріТөменгі жақ молярларының түбір ұштарыЖолақ тәрізді пішін, екі кортикальды сызықпен шектелген; периапикальды аймақтың шегінен әрі жалғасады; тістер тіршілікті
Жоғарғы жақ қуысы түбінің шығанағыЖоғарғы премолярлар мен молярлардың түбір ұштарыҚуыс түбінің кортикальды сызығы үзіліссіз және түбір ұшын айналып өтеді; көлеңке дөңгелек емес, қуыстың пішінін қайталайды; тіс тіршілікті
Ірі торлы трабекулалық суретКез келген аймақКөлеңке ішінде сүйек трабекулалары көрінеді; шекаралары шектелмеген; көрініс қарсы жағымен симметриялы

Тістің тіршілік қабілеті және жиынтық салыстыру кестесі

Одонтогенді шығу тегі бар қабынулық периапикальды ошақ тек бір жағдайда болуы мүмкін: себепші тістің пульпасы некрозданған немесе өзек бұрын емделген және оның ішінде инфекция персистирлейді. Тірі, қалыпты жауап беретін пульпа осы тістің түбір ұшындағы қабыну ошағын ықтималдығы аз етеді. «Жоққа шығарады» деген сөз мұнда тым күшті болар еді: тесттер тістің әр түбірі бойынша емес, тіс бойынша тұтас жауап береді. Дегенмен бір нәтиже — тіршілік қабілеті — дифференциалды қатарды екі есеге жуық қысқартады.

Егер тіс тіршілікті болса, тізімде қабынусыз жағдайлар қалады: конденсирлеуші остеит (пульпитке реакция — тіс жауап береді, бірақ шегі өзгерген), цементті-сүйектік дисплазия, идиопатиялық остеосклероз, псевдоошақ, одонтогенді даму кисталары мен одонтогенді ісіктер (алдымен одонтогенді кератоциста) және одонтогенді емес процестер — орталық гигант жасушалы гранулема (пациенттер негізінен 30 жасқа дейінгі, көбіне әйелдер) және метастаз. Осыдан белгінің нақты тұжырымы шығады: тіршілік қабілеті қабынулық одонтогенді ошақты қалған барлығынан ажыратады, ал одонтогендіні одонтогенді еместен ажыратпайды. Одонтогенді кератоциста мен одонтогенді ісіктер шығу тегі бойынша одонтогенді — олар тіс түзуші эпителийдің қалдықтарынан дамиды — және сонымен бірге тірі пульпамен еркін қатар кездеседі, себебі олардың себебі қабынулық емес. Сол себепті кариесі және реставрациясы жоқ тіршілікті тістегі ошақ — «нормаға сирек кездесетін нұсқа» емес, тексеруді жалғастыруға негіз.

Нәтижені сақтықпен түсіндіру керек. Тіршілік тесттері пульпаның қан айналымын емес, жүйке талшықтарының жауабын бағалайды, сондықтан жалған нәтижелер болуы мүмкін: кальцификацияланған өзек, жақында болған жарақат, жетілмеген апекс, бұрын емделген тіс. Бөлек айтуға тұрарлығы — көп түбірлі тістегі пульпаның ішінара некрозы: бір түбірдің пульпасы некрозданып, периапикальды ошақ беріп үлгерген, ал тіс қалған түбірлердің тірі пульпасының есебінен суыққа да, ЭОД-қа (электроодонтодиагностика) да жауап береді. Молярларда — периапикальды ошақтар көбіне молярларда талданады — бұл ең жиі кездесетін жалған теріс нәтиже, сондықтан «тіршілікті» көп түбірлі тістегі ошақ әр түбірді жеке бағалауды талап етеді. Тесттерді орындау әдістемесі басқа модульдерге жатады; мұнда тіршілік қабілетінің ажыратушы белгі ретінде қолданылатыны және оның әрдайым кариестің, реставрацияның және бұрын жүргізілген ем туралы деректердің болуымен бірге бағаланатыны ғана маңызды.

ӘдісБелгіЕскерту
Нысаналы рентгенограммаЛокализация, екі өлшемдегі мөлшер, пішін, шекаралар, кортикальды жиек, lamina dura мен ПДС жағдайы, өзек обтурациясының сапасыБірінші таңдау әдісі; ошақтың сипаттамасын береді, табиғатын емес
Бұрышы өзгертілген қайталама снимокАнатомиялық көлеңке түбір ұшына қатысты ығысады; шынайы периапикальды ошақ оған байланып қаладыПсевдоошақты жоққа шығарудың ең қарапайым тәсілі
Мұрағаттағы снимоктармен салыстыруДинамика: ошақ кішірейеді, тұрақты немесе үлкейедіҚосымша сәуле жүктемесін талап етпейді; жиі жаңа зерттеуден ақпаратты
Себепші және көрші тістердің тіршілік тесттеріТіршіліксіз тіс — қабынулық одонтогенді табиғат ықтимал; тіршілікті тіс — қабыну ошағының ықтималдығы аз№ 1 ажыратушы белгі; кариес пен реставрациялардың болуымен бірге және көп түбірлі тістегі ішінара некроз мүмкіндігін ескере отырып түсіндіріледі
ОПТГІрі ошақтың таралымы, төменгі жақ өзегі мен қуыстарға қатынасы, зақымданудың көп ошақтылығы, көрші квадранттардың жағдайыШолу әдісі; қабаттасулар шекараларды бұрмалайды, детальдар үшін нысаналы снимок немесе КЛКТ қажет
КЛКТҮш жазықтықтағы шынайы өлшемдер, қабырғаның кортикализациясы, кортикальды пластинкалардың бүтіндігі немесе деструкциясы, камералар саны, төменгі жақ өзегі мен қуыс түбіне дейінгі нақты қашықтықНақты сұрақ бойынша нақтылаушы әдіс, скрининг емес; гистологиялық жауап бермейді
Алынған материалдың гистологиялық зерттеуіТүзілістің морфологиялық типі: гранулема, эпителиймен астарланған киста, одонтогенді кератоциста, гигант жасушалы зақымдану, ісік тініАлынатын түзілістер үшін түпкілікті диагноз әдісі; псевдоошақта, остеосклерозда, гиперцементозда және цементті-сүйектік дисплазияда орындалмайды — онда түпкілікті деп клиникалық-рентгенологиялық диагноз саналады
Периапикальды ошақтар мен оларға ұқсас түзілістердің салыстырмалы сипаттамасы
ТүзілісТән өлшеміШекаралары мен жиегіТістің тіршілік қабілетіАжыратушы белгісі
Апикальды гранулемаКистадан гөрі шағын; абсолютті шегі жоқ — өлшем туралы блокты қараңыз (5 мм және 8–10 мм бағдарлары)Нақты немесе сәл бұлыңғыр; жиегі әдетте жоқ, ұзақ ағымда — жіңішке склерозТіршіліксізАпексте орталықтанған; ұштағы lamina dura жоғалған
Радикулярлы кистаГранулемадан гөрі ірі; абсолютті шегі жоқ — өлшем туралы блокты қараңызНақты, тегіс; жиегі жиі айқынТіршіліксіз немесе емделгенБір камералы қуыс; КЛКТ-да қабырға кортикализациясы
Периапикальды абсцессКез келген; ерте кезеңде жоқНақты емес, бұлыңғыр; жиегі жоқТіршіліксізКлиника снимоктан бұрын: ауырсыну, ісік, жыланкөз
Созылмалы грануляциялаушы периодонтит (AAE: жыланкөз жолы бар созылмалы апикальды абсцесс)Әдетте шағынНақты емес, жалын тәрізді; жиегі жоқТіршіліксізҚызыл иекте жыланкөз жолы
Апикальды тыртықШағын, өзгермейдіНақты; жиегі кейде барЕмделген, обтурация адекваттыСнимоктар қатарында тұрақты, симптомсыз
Резидуальды кистаӘртүрліНақты; кортикальды жиегі жиі барСебепші тіс жұлынғанЖоқ тіс аймағы, тіс жұлдыру анамнезі
Конденсирлеуші остеитЖергілікті тығыздалуВариабельді, көбіне нақты емес, диагностикалық мәні жоқ; жиегі бағаланбайды — ошақтың өзі рентгенконтрастыТіршілікті немесе пульпитСебепші тіспен байланысы және пульпа емделген соң кері дамуы шешеді
Идиопатиялық остеосклерозӘртүрліНақты; жиегі бағаланбайды — ошақтың өзі рентгенконтрастыТіршілікті, бүтінТүбір ұшына тиіп тұруы мүмкін, бірақ пульпа патологиясымен байланысты емес; ПДС пен lamina dura толық көрінеді, көрініс жылдар бойы тұрақты
ГиперцементозТамыр ұшының қалыңдауыТамыр контуры бойынша; жиегі бағаланбайды — ошақтың өзі рентгенконтрастыӘдетте тіршіліктіПДС пен lamina dura сақталған
Периапикальды цементті-сүйектік дисплазия10 мм-ге дейін, жиі бірнешеКезеңдер бойынша өзгереді; жетілгенде — кортикальды емес, жіңішке рентгентөзімді жиекТіршілікті, кариес жоқКөп ошақты, төменгі алдыңғы тістер, тығыздық өзгереді
Одонтогенді кератоциста (OKC, бұрын KCOT)Жиі іріНақты, кейде фестонды; жиегі жиі барТіршілікті — пульпамен байланысы жоқОдонтогенді, бірақ қабынулық емес; жақ бойлығымен өсу, т/ж бұрышы, көп камералы
Қатерлі ісік, метастазЖылдам үлкейедіНақты емес, «кеміріліп кеткен»; жиегі жоқТіршілікті болуы мүмкінКортикал деструкциясы, «қалқып жүрген тістер», парестезия

Қызыл жалаушалар, жиі қателер және КЛКТ рөлі

  • Ошақтың нақты емес, «кеміріліп кеткен» шекарасы — Шектелудің болмауы процестің сүйек үлгеретіннен жылдам таралатынын білдіреді. Қатерлі процесс пен остеомиелитті жоққа шығаруды талап етеді.

  • Кортикальды пластинканың ісінуінің орнына деструкциясы — Қатерсіз өсу кортикальды пластинканы ығыстырып, ісіндіреді, бірақ оның жұқа қабатын сақтайды. Пластинканың үзілуі — инфильтративті өсу белгісі.

  • Парестезия, ұю немесе жүйке бойындағы ауырсыну — Периапикальды ошақ болғанда төменгі альвеолалық немесе иек жүйкесінің иннервация аймағындағы сезімталдықтың бұзылуы — дереу қосымша тексеруді талап ететін алаңдатушы белгі.

  • Кариесі жоқ тістер топтамасында ПДС-тің біркелкі кеңеюі — Бірнеше тістің түбірлерінің бүкіл периметрі бойынша ПДС-тің біркелкі кеңеюі, оның үстіне шеткі сүйектің биіктігі сақталған және пародонт қалталары жоқ болса, апикальды қабынумен де, маргинальды (пародонтальды) қабынумен де түсіндірілмейді және инфильтративті, жүйелі процестерде кездеседі. Ал кеңею шеткі сүйектің биіктігінің төмендеуімен және пародонт қалталарымен бірге жүрсе — бұл пародонтит көрінісі, қызыл жалауша емес.

  • Екі снимок арасында ошақтың жылдам үлкеюі — Одонтогенді қабыну баяу дамиды. Бірнеше апта немесе айда байқалатын өсу — шұғыл маман кеңесі мен морфологиялық растауға көрсетілім.

  • Көрші тістердің түбір резорбциясы — Түзілістің қысымы мен биологиялық белсенділігін көрсетеді. Кисталар мен ісіктерде кездеседі, апикальды гранулемаға тән емес.

  • Ошақтың көп камералы болуы — Ошақ ішіндегі сүйек перделері оны қарапайым одонтогенді қабынудың шегінен шығарады: одонтогенді кератоциста (OKC), орталық гигант жасушалы гранулема және маманға жіберуді талап ететін басқа түзілістер.

  • Кариесі және реставрациясы жоқ тіршілікті тістегі ошақ — Қабынулық одонтогенді себептің ықтималдығы аз (ерекшелік — көп түбірлі тістегі пульпаның ішінара некрозы). Дисплазия, остеосклероз, псевдоошақ, одонтогенді даму кисталары мен ісіктер (одонтогенді кератоциста) және одонтогенді емес процестер қалады — орталық гигант жасушалы гранулема (негізінен 30 жасқа дейін, көбіне әйелдерде) және метастаз. Мақсатты қосымша тексеру қажет.

  • Адекватты эндодонтиялық емнен 12 ай өткен соң ошақ кішіреймеді — Ықтимал түсіндірмелер: апикальды тыртық, персистирлеуші инфекция, ошақтың бастапқыда қабынулық емес, пульпамен байланысы жоқ табиғаты. 12 ай мерзімінің өзі — нәтижені бағалаудың ең ерте бағдары (ESE және AAE ұсынымдары), қатаң норма емес: сүйектің толық қайта құрылуы жылдарға созылуы мүмкін. Жоспарсыз бақылауды жалғастыруды емес, диагнозды қайта қарауды талап етеді.

КЛКТ-ға әдіс ретіндегі көрсетілімдер бұрын қаралды; мұнда оның дифференциалды қатарға нақты не қосатыны маңызды. Біріншісі — проекциялық бұрмалаусыз, үш жазықтықтағы шынайы өлшем мен пішін. Екіншісі — қабырғаның кортикализациясы: перифериядағы үзіліссіз жұқа тығыз қабат киста ықтималдығын арттырады, дегенмен оны дәлелдемейді. Үшіншісі — кортикальды пластинкалардың жағдайы: жұқа қабаты сақталған ісіну мен үзілудің арасындағы айырма. Төртіншісі — камералар саны мен сүйек перделерінің болуы. Бесіншісі — төменгі жақ өзегі мен жоғарғы жақ қуысының түбіне нақты қатынасы. Алтыншысы — псевдоошақты жоққа шығару: анатомиялық тесік кесінділерде тесік болып көрінеді.

КЛКТ не істемейді: ол гистологиялық құрылым туралы сұраққа жауап бермейді және жұмыс диагнозын түпкілікті диагнозға айналдырмайды. КЛКТ сипаттаманы нақтылайды — дәлірек, толығырақ, үш жазықтықта — бірақ бейнелеу әдісі болып қалады. Оны «көрініс толық болсын» деп емес, нақты тұжырымдалған сұрақ бойынша тағайындау керек.

Қорытынды

Периапикальды өзгерістердің дифференциалды диагностикасы диагноздар тізімінен емес, ошақты сипаттаудан басталады. Алты белгі топтамасы — локализация және тіспен байланысы, өлшем, пішін, периферия, ішкі құрылым, айналадағы құрылымдарға әсер — себепші тістің жағдайымен бірге дифференциалды қатарды өздігінен екі-үш жағдайға дейін қысқартатын сипаттама береді.

Ажыратудың үш өзегі ең жылдам жұмыс істейді. Тығыздық резорбтивті процестерді түзілу процестерінен ажыратады. Тістің тіршілік қабілеті одонтогенді қабынуды қалған барлық жағдайдан ажыратады. Периферияның сипаты мен көрші құрылымдарға әсері қатерсіз баяу өсуді агрессивті өсуден ажыратады. Ошақтың өлшемі — қосалқы белгі: ол ықтималдықты ығыстырады, бірақ қалғандарын алмастырмайды және абсолютті шегі жоқ.

Рентгенологиялық талдаудың нәтижесі түпкілікті диагноз ретінде емес, дифференциалды қатары және нақтылау жоспары бар жұмыс диагнозы ретінде тұжырымдалады. Апикальды гранулема мен радикулярлы кистаның арасында сенімді рентгенологиялық критерий жоқ, ал адал жазылған қорытынды осыны көрсетеді.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары. Әр сұрақтың жауабын алдымен өз бетіңізше тұжырымдаңыз, содан кейін ғана келесі блоктағы талдауға өтіңіз.

1-сұрақ. Тіршіліксіз 36 тістің түбір ұшында шекаралары нақты 4 мм дөңгелек ошақ бар. Өлшемге сүйеніп, бұл киста емес, апикальды гранулема деп тұжырымдауға бола ма?

2-сұрақ. 45 тістің түбір ұшында шамамен 5 мм дөңгелек сейілу бар. Тіс бүтін, суыққа қалыпты жауап береді, ПДС бүкіл түбір ұшының айналасында көрінеді. Ең ықтимал түсіндірме қандай және оны қалай тексереміз?

3-сұрақ. Сапалы қайталама эндодонтиялық емнен 12 ай өткен соң түбір ұшындағы ошақтың өлшемі өзгермеді, тіс симптомсыз. Бұл не туралы айтуы мүмкін және мәселені не шешеді?

Өзін-өзі тексеру сұрақтарының талдауы.

1-сұрақтың жауабы. Жоқ. Кіші өлшем гранулема ықтималдығын арттырады, бірақ кистаны жоққа шығармайды: диаметрі бірнеше миллиметр кисталар сипатталған. Өлшем шекаралармен, кортикальды жиектің болуымен және КЛКТ деректерімен бірге бағаланады, ал мәселені түпкілікті гистологиялық зерттеу шешеді — егер түзіліс алынатын болса. Қорытындының дұрыс тұжырымы: «апикальды гранулема ықтимал, радикулярлы кистадан ажырату қажет».

2-сұрақтың жауабы. Ең ықтималы — псевдоошақ, яғни ментальды (иек) тесігі: оның тән локализациясы төменгі премолярлардың түбір ұштарымен сәйкес келеді. Оның пайдасына үш белгі айтады: тіршілік қабілетінің сақталуы, ПДС-тің үзіліссіздігі және одонтогенді себептің жоқтығы. Тексеру — бұрышы өзгертілген қайталама снимок: тесік түбір ұшына қатысты ығысады. Күмән сақталса — КЛКТ.

3-сұрақтың жауабы. Екі негізгі түсіндірме: апикальды тыртық — сүйек ақауының фиброзды тінмен жазылуы — және персистирлеуші қабыну процесі. Сирегірек үшіншісі кездеседі: ошақтың бастапқыда қабынулық емес, пульпамен байланысы жоқ табиғаты, ол жіберіп алынған. Мәселені снимоктар қатарындағы динамика шешеді: обтурация адекватты болғанда тұрақты симптомсыз ошақ көбіне тыртық болып шығады және тек бақылауды талап етеді; ошақтың үлкеюі белсенді процесті білдіреді және диагнозды қайта қарауды, морфологиялық растауды талап етеді.

Әрі қарай қайда. Қаралған критерийлер екі форматта қолданылады: нысаналы снимок пен КЛКТ бойынша дифференциалды қатарды өз бетіңізше құрып, жұмыс диагнозын тұжырымдайтын клиникалық кейсті талдауда және бір-біріне ұқсас периапикальды түзілістерді ажыратуды тексеретін курстың бақылау тестінде. Екі жағдайда да сізден нозологияның атауы емес, ошақтың сипаттамасы және дәлелденген дифференциалды қатар күтіледі.

Материал сүйенетін дереккөздер: White S.C., Pharoah M.J. Oral Radiology: Principles and Interpretation; Hargreaves K.M., Berman L.H. Cohen’s Pathways of the Pulp. Өлшемдердің сандық бағдарлары шартты түрде берілген және кафедрада қабылданған басылыммен салыстыруды талап етеді.