Сүйек үсті қабығы мен жұмсақ тіндердің жедел одонтогенді қабынуы
АХЖ-10: K10.2 / K04.7
Анықтама және эпидемиология
Жедел одонтогенді периостит — созылмалы апикальды периодонтиттің немесе пульпиттің асқынуы ретінде дамитын альвеолярлы өсіндінің сүйек үсті қабығының (periosteum) жедел қабынуы. Сүйек үсті қабығы екі қабаттан тұрады: сыртқы талшықты (тамырлы-жүйкелі) және ішкі камбиальды (остеогенді, остеобласттары бар). Іріңді ерігенде субпериостальды абсцесс қалыптасады.
Одонтогенді абсцесс — периапикальды ошақтан кортикальды сүйек пластинасы арқылы инфекцияның өткенінен кейін жұмсақ тіндерде қалыптасқан шектелген іріңді-некроздық ошақ.
Одонтогенді қабыну аурулары жақ-бет аймағының барлық жедел патологиясының 80–85%-ын құрайды. Периостит — ең жиі кездесетін түрі (шұғыл хирургиялық жүгінулердің 60%-на дейін). Сырқаттанушылықтың шыңы: 20–40 жас, ерлер сәл жиірек ауырады. Жиі себепті тістер: төменгі жақта — 36, 46 (бірінші азу тістер), жоғарғы жақта — 13, 23 (ұры тістер), 16, 26 (бірінші азу тістер).
Одонтогенді үлесі: 80–85% — ЖБА барлық жедел қабынуларының
Шұғыл жүгінулерде: ~60% — хирургиялық периостит
ЭОД периоститте: > 100 мкА — пульпа некрозы
Дене қызуы: 37,5–38,5 °C — іріңді түрде
АХЖ-10: K10.2 / K04.7 — периостит / периапикальды абсцесс
Ем болмаса: 3–5 тәулік — флегмонаға өту мерзімі
Патогенез және таралу анатомиясы
Периостит патогенезі: созылмалы апикальды ошақ → өршу → апекс аймағындағы кортикальды сүйектің ерігуі → инфекция сүйек үсті қабығы астына енеді → субпериостальды абсцесс. Вируленттілігі жоғары микрофлора болған кезде серозды сатыдан іріңді сатыға өту жылдамдығы — 24–48 сағат.
Жоғарғы және төменгі жақтың анатомиялық ерекшеліктері түбегейлі ерекшеленеді. Жоғарғы жақ: вестибулярлы жақтан кортикальды пластина жұқа, ірің ауыз кіреберісіне немесе ұрт шеліне оңай жарып шығады (ұры тіс шұңқыры — fossa canina). Түбір ұштары таңдай жағында орналасқанда (жоғарғы азу тістердің таңдай тамырлары) ірің таңдайға бағытталады. Төменгі жақ: тығыз кортикальды пластина, іріңнің жарып шығу жолы апекстің бұлшықеттердің бекіну жеріне қатысты топографиясымен анықталады. 36–38 тістердің апекстері m. mylohyoideus бекіну жерінен төмен орналасады → ірің ауыз кіреберісіне емес, жақасты шелді кеңістігіне өтеді. 31–35 тістердің апекстері — жоғары → қызылиекасты/шырышасты абсцесс.

| Себепті тіс | Іріңнің бағыты | Анатомиялық кеңістік |
|---|---|---|
| 13, 23 (ұры тістер) | Вестибулярлы жоғары | Ұры тіс шұңқыры (fossa canina), төменгі қабақ |
| 16, 26 (таңдай тамырлары) | Таңдайға қарай | Таңдай абсцессі |
| 16, 26 (ұрт тамырлары) | Вестибулярлы | Бет кеңістігі, шайнау асты |
| 36, 37 (төменгі азулар) | m. mylohyoideus-тан төмен | Жақасты кеңістік |
| 31–35 (алдыңғы және премолярлар) | m. mylohyoideus-тан жоғары | Алдыңғы бөлік, иек асты |
Жіктелуі
Серозды Серозды периостит — Бастапқы саты: гиперемия, сүйек үсті қабығының ісінуі, серозды экссудат. Флюктуация жоқ. Алғашқы 24 сағатта себепті факторды жою және антибиотик тағайындаумен қайтымды.
Іріңді Іріңді периостит — Субпериостальды абсцесс: іріңді ерумен сүйек үсті қабығының сүйектен бөлінуі. Флюктуация, интоксикация, тризм бар. Периостотомия міндетті.
Диффузды Диффузды периостит — Іріңнің бірнеше тіс аймағында шырышты қабық астына таралуы. Айқын коллатеральды ісіну. Флегмонамен шекарасы нақты емес.
Созылмалы Созылмалы периостит — Оссификациялаушы немесе қарапайым. Сүйек үсті қабығының қалыңдауы және жаңа сүйек пайда болуы (пролиферативті түр). Клиника жайын. Рентген: «пияз» периостит.
Клиникалық көрініс
Ауырсыну — Қарқынды, пульсирлеуші, тұрақты. ВАШ 7–9. Қарапайым ДДҚП-мен басылмайды. Шекеге, құлаққа, көзге таралады.
Коллатеральды ісіну — Беттің асимметриясы. Жоғарғы ЖБА: бет, төменгі/жоғарғы қабақ, мұрын қанатының ісінуі. Төменгі: төменгі жақ бұрышы, жақасты аймақ, мойын ісінуі.
Флюктуация — Екі саусақпен пальпациядағы тербелу симптомы — іріңнің жиналғанының белгісі. Периостотомия міндетті.
Қызба — 37,5–38,5 °C іріңді периоститте. 38,5 °C-тан жоғары — таралу қаупі (флегмона, сепсис).
Себепті тіс жағдайы — Бұзылған немесе бұрын емделген. Перкуссия өткір ауырсынулы. ЭОД > 100 мкА (некроз). Рентгенде: ПАЕ кеңеюі, апекс аймағында деструкция.
Өтпелі қыр — Тегістелген, гиперемияланған, ісінген. Іріңді түрде — өтпелі қырда ісіну, пальпация кезінде ауырсыну.

Диагностика
| Әдіс | Белгі | Ескерту |
|---|---|---|
| ЭОД (электроодонтодиагностика) | > 100 мкА — пульпа некрозы | Себепті тіс жауап бермейді. Көршілес тістерді де тексеру. |
| Периапикальды рентгенография | Периодонталды саңылаудың кеңеюі, апекс аймағында компактты пластинаның деструкциясы, кейде созылмалы гранулема | Қысқа анамнезде жедел өзгерістер рентгенде көрінбеуі мүмкін. |
| Пальпация (флюктуация) | Тербелу симптомы — абсцесстің қалыптасу белгісі | Екі саусақпен: бір жақтан қысым екінші жақтан жылжуға әкеледі. |
| ЖҚА | Лейкоцитоз 10–15×10⁹/л, солға ығысу, ЭТЖ↑ | Ауыр ағымда. Емханада әдетте жасалмайды. |
| КТ / КЛКТ | Сүйек үсті қабығы астында сұйықтық, абсцесс көлемі | Шекара нақты емес немесе флегмона күдіктенгенде. |
| Белгі | Периостит | Жұмсақ тін абсцессі | Флегмона | Созылмалы периодонтиттің өршуі | Жедел синусит |
|---|---|---|---|---|---|
| Қабыну шекаралары | Сүйек үсті қабығы астында | Шектелген қуыс | Диффузды инфильтрат | Тек апекс маңында | Мұрын қуысының қойнауы |
| Флюктуация | Бар (іріңді) | Бар (анық) | Жоқ | Жоқ | Жоқ |
| Температура | 37,5–38,5 °C | 37–38 °C | 38,5–40 °C | 37–37,5 °C | 38–39 °C |
| Тризм | I–II дәр. | Жоқ / I дәр. | II–III дәр. | Жоқ | Жоқ |
| Беттің асимметриясы | Орташа | Жергілікті | Айқын | Ең аз | Жоқ |
| Ем | Емхана | Емхана | Стационар | Емхана | ЛОР + емхана |
Периостотомия техникасы
Периостотомия — іріңді экссудаттың ағып кетуін қамтамасыз ету үшін шырышты қабық пен сүйек үсті қабығын сүйекке дейін тілу. Іріңді периостит пен одонтогенді абсцесс кезіндегі негізгі хирургиялық әрекет.
Анестезия — Инфильтрациялық немесе өткізгіш (ментальды, торусальды, туберальды). Инъекция қабыну инфильтратының айналасындағы сау тіндерге — іріңдіктің ортасына емес (инфекцияның таралу қаупі, қышқыл ортада нашар тиімділік). Тризм болса — өткізгіш анестезия. (5–10 мин)
Тілік — Скальпельмен максималды флюктуация аймағындағы өтпелі қырмен. Ұзындығы 1,5–2,0 см. Шырышты қабық пен сүйек үсті қабығы арқылы — бір қозғалыспен сүйекке дейін. Тілік бағыты өтпелі қырға параллель (горизонталь) — тамырларды зақымдамау үшін. (Скальпель №15 немесе өткір ұшты) (1–2 мин)
Іріңді шығару — Сүйек үсті қабығы мен сүйек арасындағы жазықтықта тегістегішпен немесе «москит» қысқышпен күш салмай ажырату. Жылы 0,9% NaCl жуу арқылы іріңді қысыммен шығару. (Тегістегіш, кюретаж қасығы, москит қысқышы) (2–5 мин)
Дренаж — Резеңке дренаж (латекс қолғаптан 0,5 см ені жолақ) жараға енгізіліп 1–2 күн шырышты қабыққа тігіспен бекітіледі. Кең абсцесс болса — 2–3 күн. (Резеңке дренаж, жібек 3/0) (1 мин)
Антисептика — 0,05% хлоргексидинмен немесе мирамистинмен жараны жуу. Дренаж тұрған бүкіл мерзімге 3 сағат сайын шаю тағайындалады. (Хлоргексидин 0,05%, мирамистин 0,01%)
Себепші тіс бойынша шешім — Периостотомиямен бір мезгілде немесе мүмкіндігінше сол келуде — себепші тісті жұлу немесе эндодонтиялық емді бастау (пульпэктомия). Себепші тісті емдемей қалдыруға мүлдем болмайды. (Сол немесе ертеңгі келу)
Антибиотикотерапия
Периоститте антибиотиктер ашудан кейін қалған инфекцияны басу және таралудың алдын алу үшін тағайындалады. Хирургиялық дренажсыз антибиотикпен монотерапия тиімсіз. Препарат одонтогенді абсцесстердің әдеттегі микрофлорасына (стрептококктар, анаэробтар: Prevotella, Fusobacterium, Porphyromonas) сүйеніп таңдалады.
| Препарат | Доза / режим | Көрсеткіш | Ескерту |
|---|---|---|---|
| Амоксициллин/клавуланат | 875/125 мг × 2 р/тәу × 5–7 күн | Бірінші қатар | Анаэробтарды қоса кең спектр |
| Амоксициллин/клавуланат | 625 мг × 3 р/тәу | Балама схема | Тәулігіне клавуланат көбірек (250 мг орнына 375 мг) — диарея жиірек болады; асқазан-ішек жолы бұзылыстарында 875/125 × 2 схемасы дұрыс |
| Клиндамицин | 300 мг × 3 р/тәу × 5–7 күн | Пенициллинге аллергия | Сүйекке өте жақсы еніп кетеді |
| Метронидазол + Амоксициллин | 500 мг × 3 р/тәу + 500 мг × 3 р/тәу | Ауыр ағым, анаэробтар | Метронидазол жүктіліктің I триместрінде қарсы көрсетілген |
| Цефуроксим аксетил | 500 мг × 2 р/тәу | Анамнезінде анафилаксиясыз пенициллинге аллергия (анафилаксияда — қарсы көрсетілген) | II ұрпақ цефалоспориндер |
| Азитромицин | 500 мг × тәулігіне 1 рет × 3 күн | Жеңіл ағым, β-лактамдарды көтере алмау | Стрептококктардың төзімділігі артып келеді |
Уақытылы ем болмаса асқынулар
ЖБА флегмонасы — Инфекцияның сүйек үсті қабығынан шел кеңістіктеріне тарауы. Нақты шекарасыз диффузды іріңді қабыну. Өмірге қауіп.
Остеомиелит — Төменгі немесе жоғарғы жақтың сүйек майының іріңді қабынуы. Сүйек секвестрациясы, жыланкөздер, патологиялық сынықтар.
Жоғарғы жақ синуситі — Гайморлық қуыс түбі арқылы таралғанда (15, 16, 17, 25, 26, 27 тамырлары). Одонтогенді гайморит.
Медиастинит — Флегмонаның мойынның висцеральды кеңістігі арқылы кеуде аралығына таралуы. Өлім-жітім > 40%.
Кавернозды синус тромбозы — Жоғарғы тістерден веналық жолдар арқылы инфекция таралуы. Гектикалық қызба, менингеальды симптоматика, экзофтальм, өлім.