Жақ-бет аймағы шел кеңістіктерінің тараған іріңді қабынуы
АХЖ-10: K12.2
Анықтама. Шел кеңістіктерінің анатомиясы
ЖБА флегмонасы — бұлшықеттер, фасциялар, мүшелер арасындағы кеңістіктерді толтыратын шел (борпылдақ дәнекер тін) нақты шекарасыз және өздігінен шектелу тенденциясысыз жедел тараған іріңді қабынуы. Көзі — одонтогенді инфекция (80–85%), сирек тонзиллогенді, жарақаттық немесе гематогенді. Микробиялық пейзаж: стрептококктар (S. viridans, S. anginosus тобы), Bacteroides, Prevotella, Fusobacterium, Peptostreptococcus полимикробтық ассоциациясы.
ЖБА шел кеңістіктері анатомиялық тұрғыдан беткейлі (ұрт, құлақ маңы-шайнау, шықшыт асты, иек асты, жақасты) және терең (қанатша-төменгі жақтық, жұтқыншақ маңы, тіл асты, жұтқыншақ арты) болып бөлінеді. Кеңістіктер арасында нақты және болжалды байланыстар бар — іріңнің таралу жолдары.
Одонтогенді үлесі: 80–85% — инфекция көзі
Емдеусіз өлім-жітім: 50–90% — Людвиг ангинасында
Антибиотик (көктамыр ішіне): Амоксициллин/клавуланат 1,2 г — әр 6–8 сағат сайын — таңдау препараты (ҚР ДСМ хаттамасы)
Асқыну: Медиастинит — парависцеральды шел арқылы
АХЖ-10: K12.2 — ауыз қуысының флегмонасы және абсцессі
Mallampati III–IV: Трахеотомия! — тыныс жолдары қаупінде
Шел кеңістіктері: анатомия және байланыстар
Жақасты Spatium submandibulare — Ең жиі локализация (36–38, 46–48 тістер — олардың ұштары m. mylohyoideus-тан төмен). M. mylohyoideus (жоғарыдан), платизма мен тері (төменнен) шектейді. Тіласты, иек асты кеңістіктерімен байланысты; таралғанда — жұтқыншақ маңымен. Тілік: төменгі жақтың төменгі жиегінен 2 саусақ ені төмен, тері астынан.
Тіласты Spatium sublinguale — M. mylohyoideus-тан жоғары. Көзі: төменгі күрек тістер, ұры тістер, премолярлар (31–35, 41–45) — олардың ұштары m. mylohyoideus бекітілу сызығынан жоғары орналасқан. Клиникасы: тіл көтерілуі, гиперсаливация, сөйлеу қиындауы. Тілік: ауыз қуысы түбінің бүйір бетінде, төменгі жаққа параллель, интраорал.
Қанатша-төменгіжақтық Spatium pterygomandibulare — Төменгі жақ бұтағы (сыртынан, латеральды) мен m. pterygoideus medialis (ішінен, медиальды) арасында. Көзі: 38, 48. Тризм — негізгі белгі. Жұтқыншақ маңымен байланысты — медиастинитке жол. Тілік: экстраорал (бұрышты айналып, төменгі жақтың төменгі жиегі арқылы).
Жұтқыншақ маңы Spatium parapharyngeum — Ең қауіпті — кеуде аралығына тікелей жол. Клиникасы: дисфагия, жұтқыншақ бүйір қабырғасының шығыңқылығы, ротоглотканың асимметриясы, тризм. Mallampati бағалауы міндетті. Тілік: экстраорал — m. sternocleidomastoideus алдыңғы жиегі бойымен.
Шайнау (массетериальды) Spatium massetericum — Шайнау бұлшықеті мен төменгі жақ бұтағы арасында. Көзі: 38, 48. Айқын тризм, паротитпен шатасып кету мүмкін. Тілік: төменгі жақ бұрышының астында, доғалы кесік.
Бет Spatium buccale — Көзі: жоғарғы және төменгі бүйір тістер. Клиникасы: бет ісінуінің жергілікті шығыңқылығы, ағым салыстырмалы жеңіл. Тілік: интраорал, өтпелі қыр бойымен немесе таралғанда экстраорал.

| Кеңістік | Негізгі себептер | Таралу жолдары | Тілік |
|---|---|---|---|
| Жақасты | 36–38, 46–48 | Тіласты, иек асты, жұтқыншақ маңы | Н/ж астынан тері (2 саусақ) |
| Тіласты | 31–35, 41–45 | Жақасты, қанатты, Людвиг ангинасы | Интраорал, ауыз қуысы түбі |
| Қанатша-төменгіжақтық | 38, 48 | Жұтқыншақ маңы → медиастинит | Бұрышты айналып, экстраорал |
| Жұтқыншақ маңы | 38, 48, 18, 28 | Жұтқыншақ арты → медиастинит | ГКСМ алдыңғы жиегі бойымен |
| Шайнау | 38, 48 | Шекелік, қанатты | Доғалы, н/ж бұрышының астында |
| Бет | 14–17, 34–37 | Шекелік, орбита | Интраорал немесе экстраорал |
Людвиг ангинасы
Людвиг ангинасы (angina Ludovici) — жақасты, тіл асты және иек асты кеңістіктерінің екіжақты флегмонозды зақымдануы. 1836 жылы В. Ф. Людвиг сипаттаған. Іс жүзінде бұл тонзиллярлы ангина емес, ерекше клиникалық синдром — термин хирургияда осы локализацияны белгілеу үшін қолданылады.
Патогномоникалық белгілері: инфильтраттың «ағашша» тығыздығы (газ түзуші анаэробтар — клостридиялар мен пептострептококктар — іріңді-некроздық форма кезінде), тіл айқын көтерілумен асфиксия қаупі, ауыздан шіріген (сасық) иіс. Флюктуация болмауы мүмкін.
Клиникалық көрініс және ауырлық дәрежесін бағалау
Нақты шекарасыз диффузды инфильтрат — Инфильтрат үстіндегі тері гиперемияланған, жылтырайды, қатпарға алынбайды. Флюктуация тән емес (абсцестен айырмашылығы) — бірақ ерігенде болуы мүмкін.
Жоғары қызба және интоксикация — 38,5–40 °C, ЖСЖ > 100 соқ/мин, ТЖЖ > 20 /мин, әлсіздік, шатасу. Қолданыстағы Sepsis-3 (2016) анықтамасы бойынша сепсис — SIRS критерийлерінің қосындысы емес, инфекция кезіндегі өмірге қауіпті ағзалық дисфункция (SOFA ≥ 2 балл өсуі); жедел скрининг үшін — qSOFA: ТЖЖ ≥ 22 /мин, сананың бұзылуы, систолалық АҚ ≤ 100 мм сын. бағ. (≥ 2 белгі — жоғары қауіп).
II–III дәрежелі тризм — Шайнау мен қанатты бұлшықеттердің тартылуынан ауыздың ашылу шектеуі. II дәр.: < 2 см, III дәр.: < 1 см. Дереу госпитализациялау критерийі.
Дисфагия және дизартрия — Жұтқыншақ маңы мен тілтіл асты кеңістіктерінің зақымдануында. Науқас сілекейін жұта алмайды, «ботқа аузында» сияқты сөйлейді.
Ентігу мен стридор — Өмірге қауіп! Эпиглотис немесе тіл түбінің ісінуінің белгісі. Mallampati бойынша тыныс жолдарын дереу бағалау. Анестезиологты шақыру.
Кеуде артындағы ауырсыну (Герке симптомы) — Медиастинитте басты артқа шалқайту төс арты ауырсынуын күшейтеді — Герке симптомы дәл осы; науқастың мәжбүрлі қалпы керісінше: иегі кеудесіне қаратылған. Ентігу, рентгенограммада кеуде аралығының кеңеюі. КТ — дереу.

| Белгі | Абсцесс | Флегмона | Людвиг ангинасы |
|---|---|---|---|
| Шекаралар | Нақты | Нақты емес | Нақты емес, екіжақты |
| Флюктуация | Бар | Әдетте жоқ | Жоқ («ағашша» инфильтрат) |
| Температура | 37–38 °C | 38,5–40 °C | 39–40 °C |
| Тризм | Жоқ / I | II–III | III (жиі < 1 см) |
| Тыныс жолдары қаупі | Жоқ | Сирек | ИӘ — басты қауіп |
| Ем | Амбулаторлы | Стационар | ҚТББ + трахеотомия |
Диагностика
| Әдіс | Белгі | Ескерту |
|---|---|---|
| ЖҚА | Лейкоцитоз > 15×10⁹/л, солға ығысу, нейтрофилез, ЭТЖ > 40 мм/с | Сепсисте: лейкоциттер < 4 немесе > 12, токсикалық ығысу мүмкін. |
| СРБ, прокальцитонин | СРБ > 100 мг/л; прокальцитонин > 2 нг/мл → сепсис | Прокальцитонин < 0,5 — бактериемиясыз ықтимал. |
| Коагулограмма | МХҚ, АЧТТ — ауыр сепсисте ДАС бағалауы | Тромбоцитопения + ұзарған ПТУ → ДАС синдромы. |
| Қан егісі | Аэроб/анаэроб × 2 жұп, антибиотикке дейін | Флегмонада 20–40%-да оң нәтиже. |
| Контрастты мойын КТ | Сақиналы күшейту — абсцесс; диффузды — флегмона; ауа — газ түзуші анаэробтар | Таңдаулы зерттеу. Таралуды анықтайды, хирургияны жоспарлайды. |
| Кеуде КТ | Кеуде аралығы көлеңкесінің кеңеюі, плевра сұйықтығы → медиастинит | Медиастинит белгілерінде міндетті (кеуде артындағы ауырсыну, Герке симптомы). |
| Mallampati бағалауы | I–II сынып — интубация мүмкін; III–IV — трахеотомия | Тризм немесе ауыз қуысы түбінің ісінуі бар кез келген флегмонада жүргізіледі. |
Хирургиялық тактика
Шұғыл госпитализация — ЖБХ бөліміне. Тыныс жолдары қаупінде — дереу ҚТББ-ге. Тризм I дәрежесінен жоғары болса — анестезиологты шақыру. (Дереу)
Тұрақтандыру және тексеру — ЖҚА, БАА, коагулограмма, қан егісі × 2 (антибиотикке дейін). Мойын мен кеудеге КТ. Mallampati бағалауы. SpO₂ мониторинг. В/к кіру × 2. (30–60 мин)
Анестезиологиялық жәрдем — Mallampati III–IV немесе тризм < 2 см болса — ояу күйінде фиброоптикалық интубация. Ауыз қуысы түбінің айқын ісінуінде немесе интубация мүмкін болмаса — жергілікті анестезиямен трахеотомия. Тыныс жолдары қаупінде маска индукциясын ЖАСАМАҢЫЗ. (Трахеотомия жинағы операция бөлмесінде ДАЙЫН болуы керек)
Кең ашу — Принцип: зақымдалған БАРЛЫҚ кеңістіктерді ашу. Тіліктер: сыртқы (субмандибулярлы, Людвиг ангинасында жаға тілігі) + интраорал. Медиастинитте — торакотомия немесе видеоасистирленген декортикация (кеуде хирургы). (Скальпель, қысқыштар, электрокаутер)
Дренаждау — Бірнеше тілік арқылы белсенді дренаждау. Дренаждар: резеңке түтіктер, қолғап дренаждары, NPWT (жараларды вакуумдық терапия) — некрозбен кең флегмонада. Күнделікті таңу және жуу ауыстыру. (Дренаждық түтіктер, 20 мл шприцтер, 0,9% NaCl + мирамистин)
Себепті тісті жұлу — Мүмкіндігінше ертерек — антибиотикотерапия фонында. Ең жедел кезеңде Людвиг ангинасында — тұрақтанғанша кейінге қалдырылады. (Мүмкіндігінше алғашқы 24–48 сағатта)
Қайталама ревизиялар — Жараны күнделікті тексеру, инфильтрат таралуын бағалау, дренаждарды бақылау. Клиникалық нашарлауда немесе операциядан 48–72 сағат өткен соң бақылау КТ. (Күнде 24 сағат сайын)
Стационарлық антибиотикотерапия
| Схема | Препараттар | Доза / режим | Көрсеткіш |
|---|---|---|---|
| Таңдау препараты (ДД A) | Амоксициллин/клавуланат | Әр 6–8 сағат сайын көктамыр ішіне 1,2 г, 7–10 күн | Ауыз аймағының флегмонасы мен абсцесі |
| Балама препарат (ДД B) | Линкомицин | Әр 12 сағат сайын көктамыр ішіне тамшылатып 0,6–1,2 г, 7–10 күн | Таңдау препараты сәйкес келмегенде |
| Көк іріңді таяқша инфекциясы | Цефтазидим немесе ципрофлоксацин | Цефтазидим тәулігіне 3–6 г, 2–3 енгізуге бөліп; ципрофлоксацин әр 12 сағат сайын көктамыр ішіне тамшылатып 0,4–0,6 г | Себу нәтижесі бойынша P. aeruginosa |
| Сепсис (хаттамадан тыс) | Пиперациллин/тазобактам | 4,5 г көктамыр ішіне × 4 р/тәу | Сепсис (Sepsis-3), көп ағзалық жеткіліксіздік, медиастинит — халықаралық тәжірибе бойынша, реаниматологпен бірге |