Андреасен–ДДҰ жіктелуі, сыну мен шығу кезіндегі тактика, реимплантация хаттамасы
АХЖ-10: S02.5 / S03.2
Кіріспе: мәселенің ауқымы және тәсілдеме принциптері
Тіс жарақаты — тістің қатты тіндерінің, пульпаның және/немесе тіректік тіндердің (периодонталды байлам, альвеолалық сүйек, қызыл иек) жедел механикалық зақымдануы. Балалар стоматологиясына жүгіну жиілігі бойынша кариестен кейінгі екінші орынды алады. Дәрігердің алғашқы 30–60 минуттағы тактикасы тістің болжамына түбегейлі әсер етеді.
Таралуы: 6–12 жас аралығындағы балалардың 25%-ға дейінгісі тұрақты тістердің жарақатын алады; шарықтау шегі — 8–10 жас (тістердің алмасу кезеңі, физикалық белсенділіктің ең жоғары шағы). Ересектерде — ЖКА, спорт, зорлық. Ең осал тістер: жоғарғы орталық күрек тістер (барлық жарақаттардың 80%-ға дейінгісі), әсіресе сагитталды саңылау > 4 мм болғанда және тістесу патологиясында.
Стандарт: Халықаралық дентальды травматология қауымдастығы (IADT) — 2020 жылғы нұсқаулар. Андреасен редакциясындағы ДДҰ жіктелуі (Andreasen, 1994) — жүйелеу үшін базалық. Эллистің клиникалық жіктелуі тарихи түрде қолданылады, бірақ шығуларды қамтымайды.
Шарықтау шегі: 8–10 жас — тіс алмасу + белсенділік
Ең осал тістер: 80% — жоғарғы орталық күрек тістер
Критикалық уақыт: 30 мин — авульсия кезінде реимплантация
Алтын стандарт: IADT 2020 — халықаралық нұсқаулар
Сақтау ортасы: Сүт — HBSS жоқ болса — 6 сағатқа дейін
ЭОД қателері: 65%-ға дейін — жарақаттан кейін дереу жалған теріс
Жіктелу: қатты тіндер зақымданулары
Андреасен жіктелуі (ДДҰ ICD-DA) жарақаттарды екі үлкен топқа бөледі: тістің қатты тіндері зақымдануы және тіректік тіндер зақымдануы (шығулар). Барлық түрлерді алғашқы қарауда дәл кодтау қажет.

S02.5 Эмальдің жарығы (инфракция) — Зат жоғалтусыз толық емес сыну. Трансиллюминацияда көрінеді. Симптоматика минималды. Тактика: өткір жиектерді жылтырату, фторлау, 4 аптада трансиллюминация.
S02.5 Эмаль сынуы (Эллис I) — Эмаль шегінде зат жоғалуы. Ауырсыну жоқ немесе шамалы. ЭОД норма (2–12 мкА). Тактика: жиектерді тегістеу + композитпен немесе фрагментпен қалпына келтіру.
S02.5 Асқынбаған тәж сынуы (Эллис II) — Эмаль + дентин, пульпа ашылмаған. Температурадан ауырсыну, зондтау ауырсынулы. ЭОД: жалған қалыпты нәтиже болуы мүмкін. Тактика: дентинді дереу кальцийі бар лайнермен жабу + қалпына келтіру. ЭОД бақылауы 4, 8, 12 аптада.
S02.5 Асқынған тәж сынуы (Эллис III, пульпа ашылуы) — Эмаль + дентин + пульпа ашылуы (қызғылт нүкте). Жедел ауырсыну. Тактика тістің жасына байланысты: қалыптасуы аяқталмаған → пульпаны тікелей жабу (MTA/Biodentine) немесе цервикалды пульпотомия; қалыптасуы аяқталған → пульпэктомия + каналды пломбалау.
S02.5 Тәж және тамыр сынуы — Сыну сызығы эмаль, дентин және тамыр цементі арқылы өтеді. Сегмент қозғалмалы, периодонтпен ұсталып тұрады. Диагностика: КЛКТ міндетті. Тактика: қозғалмалы сегментті алу → қызыл иек астындағы тереңдікті бағалау → ортодонтиялық/хирургиялық тарту немесе жұлу.
S02.5 Тамыр сынуы — Сыну сызығы тамырда (апикалды, орта немесе мойын үштігі). Тәждік фрагмент қозғалмалы. Перкуторлық дыбыс тұйық. Диагностика: 3 проекциядағы нысаналы рентген, қажет болса КЛКТ. Тактика: репозиция + икемді шина 4 апта (орта және апикалды ⅓, өздігінен жазылуы мүмкін) немесе 4 айға дейін (мойын ⅓) — IADT 2020 бойынша.

Жіктелу: шығулар (люксациялар)
Шығулар — тістің тіректік тіндерінің: периодонталды байламның, альвеолалық сүйектің, пульпаның зақымданулары. Жылжу бағыты мен дәрежесі бойынша жіктеледі. Әр түрі шиналаудың өзіндік стратегиясын талап етеді. Шина икемді (жұмсақ) болуы тиіс — қатты шина ПДБ жазылуын бұзады.
S03.2 Тіс сілкінуі (контузия) — Жылжу жоқ, қозғалғыштық жоқ. Перкуссияда ауырсыну. ЭОД төмендеуі мүмкін (жалған теріс). Тактика: шиналау қажет емес, жұмсақ диета 2 апта, ЭОД бақылауы 4, 8, 12 апта, 6 ай, 1 жыл.
S03.2 Шала шығу (сублюксация) — Жылжусыз жоғарылаған қозғалғыштық. Қызыл иек сайынан қан кету. ЭОД төмендеген. Тактика: икемді шина 2 аптаға. Болжам: апексі қалыптасқан тістердің 75%-ында тіршілік қабілеті сақталады.
S03.2 Экструзивті шығу — Тіс ось бойымен корональды бағытта ұяшықтан ішінара шығады («ұзарған» болып көрінеді), II–III дәрежелі қозғалмалылық. ЭОД теріс (тамыр-жүйке шоғырының үзілуі). Тактика: жергілікті анестезиямен репозиция → икемді шина 2 апта → 4 аптадан кейін ЭОД. Некроз кезінде — эндодонтиялық ем.
S03.2 Бүйірлік шығу — Вестибулалық, ауыздық немесе дистальды бағытта жылжу + альвеолалық сүйек сынуы. Перкуссияда металдық дыбыс. ЭОД теріс. Тактика: репозиция (кейде хирургиялық босатумен) + икемді шина 4 апта → некроз болса, эндодонтиялық ем.
S03.2 Кіргізілген шығу (интрузия) — Тіс апикалды бағытта ұяшыққа енеді — «қысқарған тіс». Перкуссияда металдық дыбыс (анкилозға ұқсас). ЭОД теріс. Ең ауыр түрі. Тактика: апекс аяқталмаған → өздігінен қайта жарып шығуын күту; апекс аяқталған, интрузия < 3 мм → күту; > 3 мм → ортодонтиялық тарту немесе хирургиялық репозиция + икемді шина 4–8 апта. Апексі аяқталған тістерде 2–3 апта ішінде эндодонтиялық ем міндетті.
S03.2 Авульсия (толық шығу) — Тіс ұяшықтан толығымен шыққан. Шығудың ең ауыр түрі. Болжам экстраальвеолалық кезеңнің ұзақтығы мен сақтау ортасына байланысты. «Уақыт = тістің тағдыры» болатын жалғыз түрі. Аяқталған апексі бар тістерде реимплантациядан 7–10 күн өткен соң эндодонтиялық ем міндетті.
Жарақат кезіндегі диагностикалық алгоритм
Тіс жарақатының диагностикасы — зақымдануды дәл жіктеуге және тактиканы таңдауға мүмкіндік беретін құрылымдалған процесс. Қосарлана жүретін жарақаттарды (БМЖ — бас-ми жарақаты, жақ сынуы, тамыр сынуы) жіберіп алмау маңызды.
Жарақат анамнезі: уақыты, механизмі, тістің сақталған ортасы (авульсия кезінде) — Есінен тану, амнезия, құсу → БМЖ-ны жоққа шығару. Тістесудің бұзылуы → жақ сынуын жоққа шығару.
Қарау: сынудың түрі мен тереңдігі, қызғылт нүктенің болуы (пульпаның ашылуы) — Қызғылт нүкте = пульпаның ашылуы = асқынған сыну. Нүктесіз қызғылттану = пульпаның гематомасы (тіршілік қабілеті бар жағдай).
Жылжу мен қозғалғыштықты бағалау: бағыты, дәрежесі (I–III), перкуссиядағы металдық немесе қалыпты дыбыс — Перкуссиядағы металдық дыбыс = анкилоз (интрузия, кеш анкилоздық резорбция).
ЭОД (электроодонтодиагностика): жарақаттан кейін дереу және 4, 8, 12 аптада, 6 айда, 1 жылда — Норма: 2–12 мкА. Жарақаттан кейін бірден тістердің 30–65%-ында жалған теріс нәтиже болады (пульпаның ауырсыну шогы, ісіну). Тек ЭОД динамикасы + рентген ғана сенімді баға береді.
Рентгенография: 2–3 проекциядағы нысаналы снимок, тамыр сынуына күдік болса — КЛКТ — КЛКТ тамыр сынуын 3D форматта, интрузия дәрежесін, альвеолалық өсіндінің жағдайын бағалауға мүмкіндік береді. Кәдімгі рентген тамырдың көлденең сынуын көрсетпей қалуы мүмкін.
Трансиллюминация: эмаль жарықтарын (инфракцияларды) анықтау үшін — Бүйірден жарықтандырғанда жарықтар қара сызықтар болып көрінеді. Емделмеген инфракциялар — кариес пен сынып кету қаупі.
Авульсия кезіндегі реимплантация хаттамасы
Авульсия — стоматологиядағы науқас немесе куәгерлер емді дәрігерге келгенге дейін бастауы тиіс жалғыз жағдай. Реимплантацияның сәттілігін периодонталды байлам (ПДБ) жасушаларының тіршілік қабілеті анықтайды. Құрғақ сақтағанда ПДБ жасушалары 15–20 минуттан кейін өледі; сүтте 6 сағатқа дейін тіршілік етеді.
| Сақтау ортасы | ПДБ жасушаларының тіршілік уақыты | Қолжетімділік | Түсініктеме |
|---|---|---|---|
| HBSS (Hanks BSS) | 24+ сағат | Дәріхана, мектеп жинақтары | Алтын стандарт — изотониялық, pH-буферленген |
| Сүт (салқын) | 6 сағатқа дейін | Жоғары | Қолжетімді нұсқалардың ең жақсысы. Майсызы — сәл жақсырақ |
| Физиологиялық ерітінді 0,9% NaCl | 2–6 сағат | Жоғары | Сүт жоқ болғанда қанағаттанарлық |
| Сілекей (ұрт артында, ауыз кіреберісінде) | 30–120 мин | Әрқашан қолжетімді | Инфекция қаупі бар; қолда емес, науқастың ұртында ұстаған дұрыс |
| Су (кран) | < 20 мин | Жоғары | ТЫЙЫМ САЛЫНҒАН — гипотониялық, ПДБ жасушаларын лизирлейді |
| Құрғақ сақтау | < 15–20 мин | — | Өте нашар; > 60 мин — анкилоз сөзсіз |
1-қадам — Оқиға орнындағы алғашқы көмек (науқас / куәгер) — Тісті тәжінен ұстап көтеріңіз (тамырынан ЕМЕС). Қырмаңыз, сүртпеңіз. Физиологиялық ерітіндімен немесе сүтпен 10 секунд шайыңыз. Сүті бар стаканға салыңыз немесе ұрттың қатпарында ұстаңыз. Дереу стоматологқа барыңыз. (Сүт / физиологиялық ерітінді / HBSS) (< 5 минут)
2-қадам — Қабылдаудағы бағалау — Экстраальвеолалық кезеңнің ұзақтығы және сақтау ортасы? Апекс жабық па, ашық па? БМЖ, сыну бар ма? Ұяшықтың жағдайы (қан ұйығы / грануляция / ластану)? (5–10 минут)
3-қадам — Тісті реимплантацияға дайындау — Тіс < 60 мин сұйықтықта: тамырды физиологиялық ерітіндімен жуыңыз. Тіс > 60 мин құрғақ: ПДБ жасушалары тіршілікке қабілетсіз, күтілетін нәтиже — алмастырушы резорбция (анкилоз); тамырды натрий фторидіне салып қою IADT 2020 нұсқауларына кірмейді. Тамырды шөткемен қырмаңыз! (Физиологиялық ерітінді) (5–10 минут)
4-қадам — Реимплантация — Жергілікті жансыздандыру (инфильтрациялық / өткізгіштік). Ұяшықты физиологиялық ерітіндімен жуыңыз — қырмаңыз! Тісті дұрыс осьтік бағдарда саусақпен ақырын басып ұяшыққа орнатыңыз. Тістесуді тексеріңіз. (Анестетик (артикаин 4%)) (5–10 минут)
5-қадам — Шиналау — Икемді (жұмсақ) шина: дентальды лигатура + композит немесе арнайы таспа. Шина реимплантацияланған тісті + әр жағынан 1–2 зақымданбаған тісті бекітеді. Мерзімі: 2 апта (IADT 2020 стандарты). Қатты шина — ҚАРСЫ КӨРСЕТІЛГЕН (ПДБ жазылуын бұзады, анкилозды тудырады). (Композит + ортодонтиялық лигатура) (15–20 минут)
6-қадам — Медикаменттік терапия — Антибиотиктер: амоксициллин 500 мг × тәулігіне 3 рет × 7 күн (балаларға — салмағына қарай). Пенициллиндерді көтере алмаса: азитромицин 500 мг/тәу × 3 күн. Ластанған жарада және соңғы вакцинациядан бері 5 жылдан көп уақыт өтсе — сіреспенің алдын алу (АС-анатоксин 0,5 мл). ҚҚСЕП (қабынуға қарсы стероидты емес препараттар): ибупрофен 400 мг. (Амоксициллин, ибупрофен, АС-анатоксин) (Рецепт берілгенде)
7-қадам — Эндодонтиялық ем (аяқталған апексі бар тістер) — Реимплантациядан 7–10 күн өткен соң — шинаны алғанға дейін. Каналдарды аспаппен өңдеу, Ca(OH)₂ (кальций гидроксиді) арқылы кемінде 1 айға уақытша пломбалау (қабынулық резорбцияны басады). Тұрақты пломбалау — 6–12 айдан кейін. Апексі АЯҚТАЛМАҒАН тістер: реваскуляризацияны бақылау — ЭОД, рентген. (Ca(OH)₂, файлдар, силер) (45–60 минут)
8-қадам — Бақылау — Бақылау кезеңдері: 2 апта (шинаны алу), 1 ай, 3 ай, 6 ай, 1 жыл, одан кейін жыл сайын. Бағаланады: қозғалғыштық, перкуторлық дыбыс, ЭОД, рентген (резорбция, периапикалды ошақ). (Жоспар бойынша)
Шығу түріне қарай шиналау мерзімдері (IADT 2020)
| Зақымдану түрі | Шина | Мерзімі | Ескертпе |
|---|---|---|---|
| Сілкіну | Қажет емес | — | Жұмсақ диета 2 апта, ЭОД бақылауы |
| Шала шығу | Икемді | 2 апта | Қозғалғыштық айқын болғанда |
| Экструзивті шығу | Икемді | 2 апта | Жергілікті жансыздандырумен репозициядан кейін |
| Бүйірлік шығу | Икемді | 4 апта | Хирургиялық декомпрессия қажет болуы мүмкін |
| Кіргізілген шығу (интрузия) | Икемді | 4–8 апта | Ортодонтиялық/хирургиялық тартудан кейін |
| Авульсия (реимплантация) | Икемді | 2 апта | Эндодонтиялық ем 7–10 күннен кейін |
| Тамыр сынуы (мойын ⅓) | Икемді | 4 айға дейін | Қайталама рентген 6–8 аптадан кейін |
| Тамыр сынуы (орта және апикалды ⅓) | Икемді | 4 апта | Өздігінен жазылуы мүмкін (кальцийленген тосқауыл) |
Тіс жарақаттарының асқынулары
Тіс жарақаттарының асқынулары — дәрігер үшін аса маңызды тақырып: олардың көбі айлар мен жылдар өткен соң дамиды, сондықтан дұрыс бақылауды талап етеді. Әр асқынудың патогенезін білу дұрыс профилактикалық тактиканы таңдауға мүмкіндік береді.
Пульпа некрозы — Шығулардың ең жиі асқынуы. Патогенез: апекстегі тамыр-жүйке будасының үзілуі → ишемия → некроз. Белгілер: динамикадағы теріс ЭОД + рентгендегі периапикалды ошақ. Ем: эндодонтиялық. Қаупі кіргізілген шығуда (96%-ға дейін) және авульсияда жоғары.
Беткейлік резорбция — Соққы тиген жерде цементтің шамалы зақымдануы. Өздігінен жазылады. Рентгенде: тамыр контурының үдемейтін біркелкі еместігі. Ем талап етілмейді, бірақ бақылау қажет.
Қабынулық сыртқы резорбция — Патогенез: инфицирленген некроздалған пульпа детриті дентин түтікшелері арқылы остеокластардың белсенділігін ынталандырады. Рентген: тамыр жанындағы «туннель тәрізді» ақаулар + периапикалды ошақ. МАҢЫЗДЫ: жылдам (апталар ішінде) үдейді. Ем: дереу эндодонтия + Ca(OH)₂.
Алмастырушы резорбция (анкилоз) — Патогенез: ПДБ жасушаларының өлуі → сүйек пен цементтің тікелей жанасуы → сүйек тамырды алмастырады (сүйек тісті «жеп қояды»). Рентген: периодонталды саңылаудың жойылуы. Перкуссия: металдық дыбыс. Болжам: қайтымсыз. Балаларда альвеолалық өсіндінің өсуін бұзады. Ем: бақылау, тіс жұлынғаннан кейін протездеу.
Канал облитерациясы (пульпа кальцификациясы) — Патогенез: пульпа жарақатқа дентиннің күшейген түзілуімен жауап береді → канал біртіндеп бітеледі. Рентген: канал көлеңкесінің жойылуы, тәждің сарғыш түсі. ЭОД төмендеген. Бұл некроз емес! Периапикалды ошақ болса — эндодонтиялық ем (қиын: кальцийленген канал).
Тұрақты тістің дамуының бұзылуы (сүт тісі жарақатында) — Сүт күрек тісінің кіргізілген шығуы → апекс тұрақты тістің ұрығын зақымдайды. Асқынулары: эмаль гипоплазиясы (ақ/қоңыр дақтар), тамыр дилацерациясы, одонтома. Ауырлығы жасқа байланысты (< 2 жас — ең жоғары қауіп).