Флюороз, гипоплазия, сына тәрізді ақау, эрозия — жіктеу және дифференциалды диагностика
АХЖ-10: K00.3
Анықтама және жіктеу
Тіс қатты тіндерінің кариозды емес зақымдануы — эмаль мен дентиннің микробтық фактордың қатысуынсыз бұзылатын патологиялық жағдайлардың тобы. Осы тұрғыдан олар кариестен түбегейлі ерекшеленеді.
Қазақстан мен Ресейде зақымдануларды тістер шығар алдында (жүйелік) және шыққаннан кейін (жергілікті) пайда болатын деп бөлетін В.К. Патрикеев (1968) жіктемесі қолданылады.
Пайда болу уақыты бойынша жіктеу
Тіс шыққанға дейін (эмаль түзілуінің жүйелік бұзылыстары): Эмаль гипоплазиясы (K00.40), Флюороз (K00.30–K00.39), Тетрациклинді тістер, Тұқым қуалайтын бұзылыстар: жетілмеген амелогенез (amelogenesis imperfecta), жетілмеген дентиногенез (dentinogenesis imperfecta)
Тіс шыққаннан кейін (қалыптасқан тіске әсер): Сына тәрізді ақау (K03.1), Тіс эрозиясы (K03.2), Патологиялық тозу (K03.0), Дентин гиперестезиясы (K03.8), Абфракция, Қышқылдық некроз (K03.2)
Флюороз
Флюороз — тістер қалыптасу кезеңінде (6–8 жасқа дейін) организмге фтордың артық түсуінен болатын эмальдің жүйелік зақымдануы. Фтор амелобласттардың функциясын бұзады, эмальдің дұрыс минерализациясын нашарлатады.
Эндемиялық флюороз ауыз судағы фтор концентрациясы 1,5 мг/л-ден асқанда пайда болады (нормасы 0,8–1,2 мг/л). Қазақстанда флюороз эндемиялық аймақтар бар.
Жолақты түрі — Кесу тістерінің вестибулярлы бетінде әрең байқалатын бор тәрізді жолақтар. Өте жеңіл флюороз.
Дақты түрі — Айқын шектерсіз сүтті-ақ матты дақтар. Бет тегіс. Дақтар қосылып, тіске ақшыл түр береді.
Борлы-нүктелі түрі — Эмальде сарғыш-қоңыр дақтар және нүктелік ойықтар (ямкалар). Орташа ауырлықтағы флюороз.
Эрозиялық түрі — Эрозиямен ірі дақтар, эмаль тіні жоғалады. Ауыр флюороз.
Деструктивті түрі — Тіс тәжінің бұзылуы. Фтор деңгейі өте жоғары (>6 мг/л) эндемиялық ошақтарға тән.

Эмаль гипоплазиясы
Гипоплазия — эмаль қалыптасу кезеңінде метаболизмнің бұзылуынан туындайтын эмальдің жетілмеуі. Амелобласттарға жалпы (жүйелік гипоплазия) немесе жергілікті (жергілікті гипоплазия) факторлардың әсерінен дамиды.
| Әдіс | Белгі | Ескерту |
|---|---|---|
| Жүйелік гипоплазия | Бірдей атаулы тістерде симметриялы зақымданулар. Бір деңгейде орналасқан жырулар, ойықтар, дақтар (хронологиялық белгі) | Себебі: 1 жастағы аурулар, рахит, жүктілік токсикозы |
| Жергілікті гипоплазия (Тернер тісі) | Бір немесе бірнеше тұрақты тістің зақымдануы. Жиі премолярлар. Ақ дақтар, жырулар немесе шыңша тәрізді ойықтар | Себебі: сүт тісінің периодонтиті, жарақат |
| Гетчинсон тістері | Жоғарғы кесу тістерінің кесетін жиегінде жарты ай тәрізді ойық, бөшке тәрізді пішін | Туа пайда болған сифилистің белгісі |
| Пфлюгер тістері (Мун молярлары) | Бірінші азу тістердің тәжінің конвергентті пішіні («бүршік») | Туа пайда болған сифилистің белгісі |
Сына тәрізді ақау және эрозия
Сына тәрізді ақау (K03.1) — 40–45° бұрышта жинақталатын екі қабырғасы бар мойын аймағындағы сына тәрізді қатты тіндердің шайылуы. Бет тегіс, жылтыр, тығыз. Орналасуы: ұры тістер мен премолярлар. Тістің қамалу сезімі, гиперестезия. Себебі: тісті көлденең тазалау, абразивті пасталар, парафункциялар.
Тіс эрозиясы (K03.2) — Вестибулярлы бетте тостаған (табақша) тәрізді пішіндегі қатты тіндердің шайылуы. Бет тегіс, жылтыр. Екі жақты симметриялы орналасу. Себебі: қышқылдар (рефлюкс, цитрус жемістері, газды сусындар, булимия).
Патологиялық тозу (K03.0) — Шайнау және кесу беттерінің қатты тіндерінің шайылуы. Дәрежелері: I (эмаль), II (тәждің 2/3 бөліміне дейін дентин), III (2/3 бөлімінен астам), IV (мойынға дейін). Себебі: парафункциялар (бруксизм), абразивті тағам, қатты тіс щеткалары.
Абфракция — Окклюзиялық шамадан тыс жүктемемен байланысты мойын аймағындағы сына тәрізді ақау. Классикалық сына тәрізді ақаудан ерекшелігі: үшбұрышты пішін, негізде өткір бұрыш, жиі субгингивалды орналасу.

| Белгі | Сына тәрізді ақау | Эрозия | Мойын аймағындағы кариес |
|---|---|---|---|
| Пішіні | Сына, 40–45° | Тостаған, табақша | Асыңқы жиектермен қуыс |
| Беті | Тегіс, жылтыр | Тегіс, айналы | Кедір-бұдыр, жұмсақ |
| Орналасуы | Мойын аймағы, вестибулярлы | Вестибулярлы, тәждің 1/3 бөлімі | Жиі апроксималды, фиссуралар |
| Симметриялылық | Симметриялы | Иә, екі жақты | Жоқ |
| Үдеуі | Баяу | Орташа | Белсенді |
| Зондтау | Ауырсынусыз, тығыз | Ауырсынусыз, тығыз | Ауырсынулы, жұмсақ дентин |
Дифференциалды диагностика
| Белгі | Флюороз (дақты) | Бастапқы кариес (дақ) | Гипоплазия |
|---|---|---|---|
| Пайда болу уақыты | Тіс шыққанға дейін | Тіс шыққаннан кейін | Тіс шыққанға дейін |
| Симметриялылық | Симметриялы | Симметриясыз | Симметриялы (жүйелік) |
| Дақ түсі | Бор тәрізді немесе сарғыш-қоңыр | Бор тәрізді/қоңыр | Ақ немесе сары |
| Эмальдің жылтырауы | Матты/бозғыш | Жылтырдың жоғалуы | Сақталған немесе матты |
| Боялуы | Боялмайды | Боялады (метилен көгі) | Боялмайды |
| Беті | Тегіс | Кедір-бұдыр, бор тәрізді | Тегіс немесе ойықтармен |